Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 61645
تاریخ انتشار : 3 آبان 1393 17:7
تعداد بازدید : 2031

نقش رسانه ها در احیاء فریضه خمس

دکتر محمد حسین رجایی فر کارشناس گروه هنرهای رسانه ای دانشکده صدا و سیما قم در مقاله ای به" نقش رسانه ها در احیاء فریضه خمس" پرداخته است.

دکتر محمد حسین رجایی فر کارشناس گروه هنرهای رسانه ای دانشکده صدا و سیما قم در مقاله ای به" نقش رسانه ها در احیاء فریضه خمس" پرداخته است.

مقدمه
اسلام به عنوان دینی جامع و همه سو نگر، با وضع قوانینی که تمامی ابعاد زندگی انسان را در بر می گیرد، توانسته پاسخ گوی نیازهای انسان ها در تمامی دوره ها باشد. اسلام، در جنبه های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و هر جنبه ای که به نوعی شامل یک زندگی سالم و ایده آل می گردد، مقرراتی دارد که اجرای آن از سوی مکلّف، دری از درهای سعادت و کمال را به رویش می گشاید.
متأسفانه مکتب های دیگر، هر کدام صرفاً از زاویه ای خاص به انسان نگریسته و از دیگر زوایا غافل مانده اند. ادیان نیز علاوه بر این که در مسیر تحریف قرار گرفته اند، هر یک در سطح آگاهی و منزلت های اجتماعی زمان خود، نازل شده و به حد اِکمال و اتمام نرسیده اند. تنها دینی که داعیۀ جهانی بودن، معاصر بودن و پاسخ گویی به تمام نیازمندی های روحی و روانی فردی و اجتماعی بشر را تا ابدیت دارد، دین مبین اسلام، به عنوان آخرین دین از ادیان الهی می باشد.
وجود احکام، عقاید و اخلاق به عنوان سه شالوده و اساس فکری در این دین، بر مبنای وجدان، فطرت و عقل سلیم، عموم نیازهای بشر را مورد توجه قرار داده است. اسلام با طرح مسائلی از احکام و شیوۀ عمل و اجرای آن، عقاید و نوع نگرش و باور به هستی و هستی شناسی، و اخلاق و کیفیت تعامل انسان دوستانه با دیگران، توانسته نیازمندی هایی را که به مرور زمان به تجلی و ظهور می رسد، پاسخ گو باشد.
بعضی از آموزه های دینی و اسلامی، به ویژه در تفکر شیعی، با ابعاد گسترده ای توصیه شده و به طور همزمان می تواند در چند جهت کارگشا و رهنمون باشد. به عنوان مثال، خمس یکی از این واجبات است که می تواند در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... راه گشا بوده و در تمامی این زمینه ها مددکار انسان ها در نظام اجتماعی گردد.
قرآن کریم در مورد خمس چنین می فرماید:
«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يوْمَ الْفُرْقَانِ يوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ قَدِيرٌ» (1)
بدانید که هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا و برای پیامبر [از آنها] است، اگر به خدا و آنچه بر بندۀ خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه [با ایمان و بی ایمان] نازل کردیم، ایمان آورده اید و خداوند بر هر چیزی تواناست.
با کمی دقت و اندیشه در این آیۀ شریفه و آیات مرتبط و روایات بسیاری که دربارۀ فریضۀ خمس وجود دارد، می توان گسترۀ تأثیر ادای آن را در تمامی گونه ها و جلوه های زندگی بازیافت. در آیۀ مورد نظر ادای خمس با اقرار به دین و ایمان به خدا و رسول، همسان تلقی شده که حاکی از نوعی اعتقاد و اصل اعتقادی و فکری برای یک مسلمان می باشد. نام بردن ازیتیمان، مسکینان و واماندگان از راه، اشاره به اقتصاد اجتماعی و تعدیل نظام اقتصادی از راه خمس دارد. خمس برای خدا و پیغمبر می تواند در تحکیم معیارهای اخلاقی و ارزش های معنوی افراد بسی مؤثر و کارساز باشد و گرنه با کمی تأمل می توان دریافت که حضرت احدیت و رسول مقرّبش نیازی به مال و منال دیگران ندارند. بارها در قرآن آمده است که پیامبر اجر و پاداشی برای رسالت مطالبه نمی کند.
به هر جهت، خمس به عنوان یک تکلیف دینی، از جمله دستورهایی است که خلأ فکری، اعتقادی، اخلاقی و اقتصادی یک جامعه را پر می کند و می تواند کاربردی چند منظوره در نظام اجتماعی داشته باشد.
آنچه در مورد فرامین سازندۀ اسلامی ـ و از جمله خمس ـ به عنوان یک وظیفۀ خطیر بر دوش انسان های متعهد سنگینی می کند، رسالت اشاعه و ترویج آن است. با تلیغ و ترویج اصول صحیح اسلامی ـ و از جمله خمس ـ قطعاً می توانیم گره های بزرگ اقتصادی و اجتماعی را بازگشاییم و اسباب راحتی و آسایش را برای عموم مسلمانان فراهم سازیم.
این جانب با توجه به آگاهی اجمالی و مختصری که به تناسب رشتۀ تحصیلی خود از کارکرد رسانه ها دارم قدم های مثبتی را که رسانه ها در جهت تبلیغ این فریضه می توانند بردارند، به رشته تحریر درآورم.
بی شک زحمت مجریان امر«خمس؛ واجب فراموش شده» نزد ارباب فکر و انصاف فراموش نخواهد گردید و ثمراتی که بر اثر احیای فریضۀ خمس و تأثیرات مثبت اجتماعی و اقتصادی آن عاید اجتماع می گردد، هدیه و تحفه ای برای آن عزیزان در یوم موعود و میعاد که چشم ها گریان و دست ها از عمل صالح عریان است، به حساب خواهد آمد.
تأثیرگذاری رسانه ها
به جا است تا اشاره ای به تأثیر شگرف و باورنکردنی رسانه ها در نهادهای اجتماعی و بافت شخصت ها و آحاد اجتماع داشته باشیم. خالی از لطف نیست که نخست به تعریف رسانه های جمعی و مراد از آن بپردازیم.
رسانه های جمعی شامل روزنامه ها، مجلات، سینما، رادیو و تلویزیون می گردد. فلسفه وجودی این رسانه ها در قدم اول تأثیر بر خیل مخاطبان و متأثر کردن آنان از پیامی است که به وسیله رسانه ها منتقل می شود. هر یک از رسانه ها متناسب با شخصیت، سن و سال و ذوق اشخاص، افرادی را تحت تأثیر خود قرار می دهد و آنان مخاطب ویژه خود می سازد.
در این میان تأثیرگذاری تلویزیون، از سایر رسانه ها بارزتر و نمایان تر است. طبق نظر کارشناسان و آنچه از تجربه موجود جهان بشری به دست می آید، تلویزیون به عنوان وسیلۀ سرگرم کننده، تأثیر عمیقی بر فراگیری و تجربه تماشاچیان دارد. تلویزیون از امتیازات رادیو و سینما هر دو برخودار است و راحت تر به حوزه زندگی خصوصی افراد وارد می شود. تلویزیون استعداد بالقوۀ سمعی و بصری، تأثیر و نفوذ اجتماعی در سطح وسیع، استعداد بالقوه در ایجاد وحدت اجتماعی، ارسال اخبار و پرداختن به امور عمومی و سرگرمی را دارا است. ظهور تلویزیون، بر الگوی زندگی روزانه تأثیر گذاشته است؛ زیرا بسیاری از مردم فعالیت های خود را با برنامه های خاص تلویزیون تنظیم می کنند.
«مک لوهان» در ارائه نظریۀ تشکیل دهکدۀ جهانی، از نقش تلویزیون و تأثیری که این رسانه در بین وسایل دیگر دارد سخن گفته است. وی معتقد است: این وسیله ضمن آن که همۀ مزایای وسایل دیگر را در بر دارد، با افزودن بیان تصویر به آنها قدرت نفوذ فوق العاده ای به دست آورده است. او بر این باور است که تلویزیون قادر است، نه تنها در یک کشور، بلکه در سراسر یک منطقه و حتی در یک قاره جوّی احساس برانگیز پدید آورد.(2)
بدیهی است با نقش فزایندۀ رسانه ها، به ویژه تلویزیون و تأثیرپذیری مستمر و مداوم افکار عمومی از آن، امور مهم دینی و از جمله فرایض الهی، همچون خمس، می تواند در خلال برنامه های ارائه شده گنجانده شود و با مراعات اسلوب ویژۀ رسانه ای، مخاطبان زیادی را به خود جلب نماید. ارائه راهبردهای علمی جهت ساخت، و تنظیم و تدوین برنامه ای همچون خمس از سوی اندیشوران و متفکران می تواند زمینۀ مناسبی جهت تهیۀ برنامه ای در مورد آن فراهم آورد و دست مایۀ مناسبی را برای تدوین چنین ساختاری فراهم سازد.
شیوه و زمان تبلیغ خمس
اگر بنای نوشتار حاضر بر اختصار نبود، به تفصیل در مورد تأثیرهای منفی و مثبت رسانه ها اشاره می شد، ولی با توجه به قاعدۀ: «العاقل یکفیه الاشاره» (3) شمه ای از تأثیرگذاری رسانه ها و به ویژه تلویزیون را مطرح شد. اینک با تنظیم ساختار مناسبی در مورد خمس که بتواند از جانب رسانه ها مورد توجه قرار گیرد، به ارائه طرح های عملی مبادرت می ورزیم.
یکی از مواردی که رسانه ها درارائه مبحث خمس می توانند به عهده گیرند، توجه به شیوه و زمان تبلیغ آن است. اصل تأثیرگذاری رسانه ها و نیز این قاعده که خمس می تواند موضوع یکی از برنامه های رسانه ای باشد امری مفروض و مسلّم است. تنها این نکته می ماند که رسانه ها ـ و به ویژه رادیو و تلویزیون ـ در چه زمانی و با چه شیوه ای می توانند این واجب فراموش شده را متذکر شوند و آن را به عنوان یکی از برنامۀ های مورد استقبال عمومی ارائه دهند؟
شیوه و زمان ساخت برنامه و نیز چگونگی تهیه، ساختار، اسلوب و متد ارائه آن، یکی از بحث های اساسی و مطرح در برنامه های رسانه ای می باشد. کسانی که با رسانه ها و ساختار آن تا حدودی آشنایی دارند، به این نکته واقف هستند که بخش اعظم وقت کارشناسان رسانه های جمعی مصروف این نکتۀ مهم و ظریف می گردد که برنامه ای را چگونه و با چه کیفیتی بسازیم؟ از چه شیوه ای در انتقال آن مددجوییم؟ و حتی چه زمانی برای پخش و ارائه آن مناسب است؟ میزان و معیار این مناسبت نیز بر مبنای آراء و اندیشه های متفکران علوم ارتباطات تهیه و تنظیم می گردد. در این علم، بحث انتقال پیام از مبدأ به مقصد و کانال های پیام و موانع آن، یکی از مهم ترین بحث های ارتباطی می باشد.
انتقال پیام به نحو مؤثر و موفق و در قالب ساخت یک برنامۀ رسانه ای و یا آماده کردن طرح و پیام برای انتقال به وسیلۀ رسانه های شفاهی و غیر تصویری، از جمله جراید و روزنامه ها، نیاز به شناسایی فرایند پیام، نحوۀ انتقال صحیح و جذب آن و طی کردن مسیر درستِ ارتباطی دارد و صاحب نظران علوم ارتباطات آن را مورد بررسی قرار می دهند. بحث هدلاین بندها، اسکنرها و پروپاگاندا، که هر یک از اهرم های خاص ارتباطی برخوردارند، به عنوان امری مهم در رسانه ها نقّادی و بررسی می شود.
با توجه به پارامترهای مذکور، باید با دقت در اسلوب های صحیح ارتباطی، شیوه، زمان و چگونگی ساخت و ارائه مبحثی همچون خمس به وسیلۀ شورای کارشناسانی که مرتبط با امر رسانه هستند، به جدیت دنبال شود. این حداقل کاری است که رسانه ها در تصویری کردن مبحث خمس انجام می دهند.
در واقع یکی از نقش های رسانه های گروهی در اتمام و اکمال بحث مذکور و ارائه جذاب آن به مخاطبان، توجه به شیوه، زمان، کیفیت و چگونگی ارائه مبحث خمس است. نقطه های آغازین و ابتدایی نیز در تهییج رسانه ها به سمت پرورش بحث خمس از همین جا آغاز می گردد. در واقع، فکر آغازین و اولیه، بعد از تصویب طرح، امری کارشناسانه در خصوص شیوه، چگونگی و زمان ارائه بحث مورد نظر می باشد. این جانب خود در مدینۀ منوّره شاهد سخنرانی یکی از علمای عامل و جلیل القدر بودم که از فضای ملکوتی و معنوی مدینه مدد جسته و از تریبون دعای ندبه، علاوه بر طرح مباحث عمیق اخلاقی در چند جمله، مبحث خمس را مطرح کردند، به گونه ای که ولولۀ خاصی در میان حاجیان ایجاد شد و پس از آن، افراد متعددی در این زمینه به علمای مجلس مراجعه کردند.
استفاده به جا و به موقع، توجه به شیوۀ انتقال پیام و دقت در شرایط زمان و مکانی که پیام منتقل می گردد، تأثیر دو صد چندان خود را بر انبوه مخاطبان بر جای خواهد گذاشت. عنایت رسانه ها نیز به شیوه، زمان، کیفیت و چگونگی ارائه برنامه ها در مورد خمس و انجام کارهای کارشناسی شده در این زمینه قطعاً می تواند اثر رسانه ها را در تبلیغ این واجب فراموش شده به نمایش بگذارد.
طرح های داستانی و ضرب المثلی
استفاده از مثال ها، داستان ها، ضرب المثل ها و دیگر اموری که جذابیتی در طرح آنها وجود دارد، بیش از همه در قرآن مجید استفاده شده است. علی رغم این که قرآن کتاب داستان نیست، ولی از داستان ها به منظور جهت عبرت و پندآموزی، نهایت استفاده شده است. داستان ،میان پرده ها مثالها، از جمله مواردی است که می تواند پیامی را با لطافت و ظرافت خاص خود به مخاطب خویش منتقل سازد.
رسانه ها نیز می توانند با نگارش یا نمایش ده ها موضوع مختلف و گیرا که به نوعی بحث خمس در آن مطرح است، بالاترین نقش را در شناساندن این واجب شرعی داشته باشند.
در میان روایات ما، داستان های زیادی از معتقدان به فریضۀ خمس وجود دارد که با وجود موانع زیاد، به ادای این واجب اقدام کرده و در مقابل امواج سهمگین مشکلات سخت، سرافراز و پابرجا مقاومت کرده اند. به عنوان مثال، موانعی که در پرداخت خمس در زمان امام هادی علیه السلام وجود داشت، یا پرداخت خمس توسط افراد تهی دستی چون شطیطه که مختصر اموال خویش را مخمّس می کند و آن را به سامرا می فرستد، می تواند بهترین وعالی تری دست مایه های داستانی، تصویری یا نگارشی را برای تهیه کنندگان برنامه های رسانه ها فراهم سازد.
محققان و پژوهشگران رسانه ها در امر تحقیق رسانه ای خود می توانند به این داستان ها توجه کنند و از آن ها فیلم های داستانی کوتاه، خوب و جذابی بسازند، یا به صورت داستان و رمان به طرح و نشر معارف جعفری پیرامون این واجب الهی بپرازند. در این صورت رسانه ها توانسته اند نقش و سهم خود را دربارۀ فریضۀ خمس انجام دهند و در محضر امام عصر ـ روحی و ارواح العالمین له الفداء ـ سرافراز و سربلند باشند.
طرح سؤال هایی پیرامون خمس
منظور از طرح سؤال ها، اجرای برنامه ای پیرامون خمس یا تهیۀ مسابقاتی است که بحث خمس را شامل شده و رسانه های گروهی آن را به اجرا درآورند. خوش بختانه به دلیل پارامترهای مذهبی موجود در کشور، می توان در مناسبت ها و ایام خاص از این گونه مسابقات استفاده کرد.
گاهی مسابقاتی با جوایز نفیس از سوی رسانه ها مطرح و عنوان می گردد، اما دربارۀ خمس یا سایر مسائل لازم دینی اشارتی به میان نمی آید؛ در حالی که این گونه مسابقات می توانند مهم ترین محور خود را دربارۀ فریضۀ بزرگ خمس و سایر واجبات قرار دهند.
البته اگر رسانه ها توسط کارشناسان خود به تحقیقی وسیع دربارۀ آثار خمس در فقرزدایی و احیای جامعه ای پویا و با نشاط دینی و اقتصادی دست بیازند، با تشویق و ترغیب بیشتری به انجام چنین مسابقاتی مبادرت خواهند ورزید، زیرا در آن صورت نه شکی در آثار و وجوب خمس از نظر اجتماعی و دینی باقی خواهد ماند،و نه تردیدی در تأثیر فوق العادۀ مسابقات در طرح و اجرای این واجب فراموش شده.
البته این مسابقات می تواند گونه های مختلفی داشته باشد: در جراید و روزنامه ها به گونه ای ، در رادیو و تلویزیون به شکل دیگری گاهی در قالب طرح سؤال ها و زمانی در لفافۀ ارائه عکس، تصویر، نقاشی، طراحی، داستان و ده ها اثر دیگر که در یک فراخوان مسابقه شرکت خواهند جست.
امید است در این زمینه تهیه کنندگان توانمند و طراحان قدرتمند، از این فرصت ها ـ یعنی مسابقات در قالب های متنوع ـ در راه تبیین یکی از ارزش های الهی که امر مهم خمس است استفاده کرده و، قدم های مثبتی بردارند و زمینه را جهت اعتلای فرهنگ شیعی و فرزندان کوثر و سادات و نسل و ذرارۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله فراهم سازند.
مصاحبه ها
مصاحبه یکی از روش های اجرایی تحقیقات صحیح و نافذ بر اساس تحقیق میدانی و وسیع می باشد. متأسفانه در بخش های نظری اندیشه های دینی، علی رغم وجود تحقیقات گستردۀ کتاب خانه ای و تلاش بی نظیر علمای دین در سراسر تاریخ شیعه در نگارش و تدوین اصول دینی، به تحقیقات علمی و گسترده اهمیت چندانی داده نشده است.
در رسانه ها، به ویژه رسانه هایی که با تصویر سر و کار دارند، برای دانشجویانی که در این زمینه و رشته های مرتبط با این رسانه ها تحصیل می کنند واحدی به نام «تحقیق در رسانه» ارائه می گردد. این واحد درسی علاوه بر ارتباط امر تحقیق با رسانه، به اصول و قواعد تحقیق مناسب با رسانه می پردازد. تحقیق میدانی و مبتنی بر ارتباط مردمی چه به صورت «خوشه ای» یا «تصادفی» یا انواع دیگر تحقیق میدانی، یکی از پدیدآورندگان خوراک واقعی یک تحقیق با شاخصۀ علمی به حساب می آید.
رسانه ها می تواند از این وسیلۀ مهم ـ یعنی تحقیق میدانی ـ در خصوص احیای خمس، نهایت استفاده را بنمایند؛ از جمله مصاحبه با کسانی که در امر خمس تساهل و تغافل دارند، یا کسانی که با آن به نحوی از در ستیز در می آیند و مقایسۀ آنان با کسانی که به این فریضۀ الهی سخت پای بند هستند و بدان اهتمام می ورزند.
این تحقیقات میدانی و این گونه مصاحبه ها می تواند منبع عظیمی از داشته های علمی را دربارۀ فریضۀ خمس فراهم آورد و بهترین راه کارها را جهت احیای خمس از راه ظرایف موجود در اندیشه های مردمی، فراهم سازد. از آن جا که موضوع مقاله، نقش رسانه های گروهی در زمینۀ احیای فریضه خمس است، پیشنهاد فوق تأثیر فراوانی در جهت احیای این فریضه دارد و راه حل های بسیار زیادی را بر مبنای شیوه های علمی و داده های تحقیق ارائه خواهد کرد. در پاره ای از موارد نیز این مصاحبه ها تبدیل به سوژه های جالبی خواهد شد که بر اساس آن می توان داستان یا گزارشی مستند ارائه کرد و با آن دست مایه به عنوان کار رسانه ای، به احیای فریضۀ خمس پرداخت.
اشاعۀ خمس به صورت غیرمستقیم
تاکنون به مواردی که می تواند به صورت نقش علمی رسانه ها در ترویج و تبلیغ خمس به حساب آید اشاره ای کردیم؛ پس از این نیز به فضل الهی سایر راهکردها و طرح های پیشنهادی را در خصوص نقش رسانه ها مطرح خواهیم کرد. ناگفته نماند که اکثر قریب به اتفاق این نقش ها جنبۀ مستقیم و رودر رو دارد و خمس به عنوان یک فریضه، به صورت مستقیم، موضوع بحث قرار می گیرد. ولی گاهی رسانه ها می توانند نام خمس را نیاورند، و در عین حال مبلغ، مروّج و احیاگر آن باشند. معمولاً برنامه هایی که در مورد سادات علوی با آیات یک سوره و طرح اتفاقی خمس، یا عنوان مقاله ها و موضوع هایی که به صورت تصادفی خمس را مطرح می کنند، هر یک می توانند بیانگر این واجب به صورت غیر مستقیم باشند.
ممکن است یک سریال سیزده قسمتی را برای مخاطبان عمومی، مهیا کنیم و موضوع آن اخلاقی، تاریخی و اجتماعی باشد، ولی در گوشه ای از آن، با ظرافت و لطافت خاص، افرادی باشند که خمس برای آنها جدی باشد. این شیوه نیز در کنار سایر شیوه ها،می تواند در تبلیغ خمس مؤثر باشد.
با توجه به بازبینی برنامه های تلویزیونی یا کارشناسانی که در رسانه ها در عرصه های مختلف مسئولیت دارند، می توان این مهم را به تهیه کنندگان فیلم ها، نویسندگان مقاله ها و ارسال کنندگان پیام های ارتباطی، گوشزد کرد و از آنان خواست که در صورت امکان، به صورت غیرمستقیم و به نحو عملی، یادی هم از فریضۀ خمس نموده و این سنّت الهی را به مخاطبان یادآوری نمایند. بیان غیرمستقیم خمس، نافی بیان مستقیم آن نیست و هر یک می تواند به نوبۀ خود، نقشی را در احیای فرایض و واجبات دینی به عهده گیرد.
تبیین فرق خمس و مالیات توسط رسانه ها
یکی از مسائل بغرنجی که امروزه در نظام اجتماعی ما موجب خلط و اشتباه شده و تعدادی از انسان های متدین را از پرداخت خمس بازداشته است، اختلاط و یکی انگاشتن مالیات با خمس می باشد. مالیات، درآمدی است سالانه که به وسیلۀ دولت و متناسب با وضعیت شغلی افراد اخذ می شود و بدون در نظر گرفتن دین و ملیّت، تقریباً از آحاد آنان اخذ می گردد و این امر جنبۀ جهانی دارد. دولت ها در سطح جهان، ملت های خویش را به طور مطلق از پرداخت مالیات معاف نمی کنند. پرداخت مالیات بر مبنای محاسبۀ درآمد است و نیازی به قصد قربت و در نظر گرفتن رضا و رضوان الهی ندارد.
ولی خمس یکی از فروع دین است که در پرداخت آن، اجباری متوجه پردازنده نیست و با قصد قربت و در نظر گرفتن ادای واجب الهی پرداخت می شود. مصرف خمس نیز ـ چنان که فقهای عظام نوشته اند ـ جنبۀ خاصی دارد و در موارد محدودی به مصرف می رسد.
متأسفانه بعضی از افراد، بدون آگاهی و تحقیق، یا می پندارند که در حکومت اسلامی و دینی، مالیات همان خمس است، یا این که با پرداخت مالیات، نیازی به ادای خمس نیست و پرداخت هر دو، نوعی مکابره و اجبار است. در صورتی که مالیات بردرآمد، یک مصوبۀ دولتی است نه قرآنی و در صورتی که دولت نیازمند نباشد، نباید از مردم مالیات بگیرد.
وانگهی، انسان می تواند سال خمسی خود را بعد از پرداخت مالیات دولتی قرار دهد و در صورت داشتن مازاد بر مخارج سال، یک پنجم  آن را به مرجع تقلید پرداخت نماید.
در این زمینه رسانه های گروهی می توانند نقش مهمی را ایفا نمایند و با ساختن برنامه ها، تدوین و نگارش مقالات وسایر تبلیغات رسانه ای، به جامعه اسلامی تفهیم نمایند که مالیات، جای خمس را نمی گیرد وارتباطی با آن ندارد. یک انسان مسلمان و معتقد در هر صورت، با احراز شرایط خمس، از پرداخت آن کوتاهی نمی کند و میزان مالیات های گرفته شده از سوی دولت، اعتقاد او را به خمس ضعیف نخواهد ساخت.
متأسفانه ما تاکنون طرح، مقاله، فیلم، مصابه یا برنامه ای که به تفکیک مالیات از خمس بپردازد نداشته ایم. انجام مصاحبات و تحقیقات میدانی ـ که قبلاً اشاره کردم ـ می تواند مشخص کنندۀ میزان و تعداد کسانی باشد که به دلیل دادن مالیات، از پرداخت خمس ابا دارند و به عنوان برنامه ای خام، نتیجۀ تحقیقات را در اختیار کارشناسان رسانه قرار دهد تا در تفکیک مالیات از خمس و عدم کفایت یکی از دیگری، برنامه هایی از سوی رسانه ها ساخته شود و بدین طریق، نقشی دیگر از جانب رسانه های گروهی، در احیای فریضۀ خمس در نظام اجتماعی ما متجلّی گردد. بااجرایِ این نقش است که بسیاری در پرداخت خمس، اعتقاد راسخ دیگری خواهند یافت و مالیات بر اثرات مثبتی که دارد، مانع و رادع آنها از پردات خمس نخواهد گردید.
تدوین کتاب دربارۀ خمس و اهدای آنها
رسانه ها می توانند به نگارش کتاب های نفیس و مقاله هایی در زمینۀ خمس بپردازند. آنان می توانند برنامه های جالبی در زمینۀ خمس در قالب سی دی یا فیلم آماده کنند و این محصولات را در جوایزی که به مناسبت های مختلف اهدا می کنند، به عنوان جایزه در اختیار برندگان قرار دهند. همان گونه که یک فراخوان عمومی توسط حوزۀ علمیۀ یک شهرستان درباره خمس می تواند به نوبۀ خود موجی در این زمینه ایجاد کند؛ مقاله هایی را تبدیل به کتاب نماید؛ سپس این کتاب ها را به ده ها مؤسسه و نهاد فرستاده و به افراد زیادی جهت آشنایی بیشتر با فریضه خمس تقدیم نماید. ده ها انسان متعهد در نقاط مختلف این کشور را وادار به فکر و اندیشه کند و آنان را مجبور نماید که دست به قلم ببرند.
آیا رسانه ها با این همه امکانات عریض و طویل و قدرت تأثیرگذاری و استفاده از ابزارها و کانال های ارتباطی، نمی توانند چند همایش و سمینار در این زمینه برگزار نمایند؟ یا نمی توانند چند جلد کتاب و فیلم و جزوه های طراحی و نقشای و داستان و تحقیقات میدانی دراین جهت فراهم سازند؟ یا نمی توانند آن را در اختیار هزاران مخاطبی که مشمول اهدای هدیه شده اند یا افراد زیادی که با خواندن یک کتاب یا دیدن یک فیلم دگرگون می شوند، قرار دهند و نقش بزرگی را در زنده کردن واجب الهی ولی فراموش شده ادا نمایند؟ قطعاً این کار شدنی و عملی است و تنها نیا زبه اراده و همتی دارد که از سوی عزیزان مرتبط با رسانه ها صورت گیرد و هر چه زودتر محقق شود.
مصرف خمس و تأثیر اجتماعی آن
به راستی خمس در چه راهی و چگونه صرف می شود؟ از چه کسانی دریافت می شود و به تعبیر دیگر، چه کسانی مبادرت به پرداخت خمس می کنند؟ فرق خمس با سایر انفاق های مستحبی چست؟ پرداخت خمس به نحو غالب، چه پروسه ای را طی می کند؟ به دست چه کسانی می رسد و آنها از خمس برای چه مصارفی بهره می برند؟ چه بسا علما و ساداتی که به رغم دریافت خمس های فراوان، خود از آن استفاده ای نمی کنند و همه را در امور خیریه به مصرف رسانده اند؟ با پرداخت صحیح و به موقع خمس و زکات، چه تحولات اقتصادی عظیمی در اجتماع پدید می آید و چه گره های کوری از این طریق باز می شود؟
پاسخ به این پرسش ها که نیاز به نوعی تحقیق علمی و رسانه ای دارد، به خوبی از عهدۀ رسانه ها بر خواهد آمد. رسانه ها با ساخت و پرداخت بهترین برنامه ها در توضیح و تبیین مصرف خمس می توانند عالی ترین نقش را در احیای این فریضۀ دینی ادا کنند و از خود یادگاری زیبا و صدقه ای جاری و ساری به ارمغان بگذارند. متأسفانه نبود یا کمبود آگاهی ها و اطلاعات دربارۀ مصرف خمس، یا تقسیم مال مزکّی به سهم سادات و سهم امام و مصرف هر یک در سیری که تعیین شده و استجازۀ آن توسط فقهای عظام و کرام، هر یک می تواند عاملی در رکود پرداخت خمس گردد. ولی با چاره جویی ها می توان این «رکود» را به «شتاب» تبدیل نمود.
رسانه ها به تناسب ظرفیت، امکانات و نوع سرویس دهی خود به مخاطبان، می توانند برنامه هایی را در این زمینه ارائه نمایند و آگاهی اجتماعی را به شدت بالا ببرند.
جامعۀ آگاه و آشنا به مسائل، نه از سر احساسی بی اساس و بی دلیل، بلکه از روی آگاهی، شناخت و اراده ای مبتنی بر آن، به اقامۀ این فریضه و فرایض دیگر خواهد پرداخت.
شبکه های وکالت و ارتباط آن با خمس
یکی از مباحث زنده در فرهنگ شعیه، توجه به شبکه های وکالت و سیستم حفظ و نگهداری فرهنگ تشیع از بدو امر تاکنون است.
از آن جا که در طول تاریخ بعد از جریان «سقیفه» و در زمان حکومت هزار ماهه امویان و مروانیان واستمرار آن توسط عباسیان با فرهنگ شیعه به شدت مخالفت می شد، ائمه اطهار برای حفظ این فرهنگ، از راه های تقیه، انتقال پیام به صورت غیر مستقیم، زندگی در لفافۀ عبادت و دعا و تدریس و گاه قیام مستقیم استفاده کرده اند. اگر خوانندۀ محترم به تاریخ مکتوب شیعه و سنی، دربارۀ مخالفت با شیعه، سادات و حرکت های علوی ها مراجعه نماید، انگشت اعجاب به دهن می گیرد و از این که این فرهنگ با این همه موانع توانسته باقی بماند وامروز بسیاری از روشن فکران، نسل جوان و انسان های با فرهنگ و  اندیشه را به خود جلب نماید، دچار شگفتی خواهد شد.(4)
یکی از راه های مهم حفظ و بقای این تفکر توسط رهبران الهی و ائمه علیهم السلام استفاده از شبکۀ وکالت بوده است.
با توجه به اهمیت موضوع، لازم است کمی این مطلب توضیح داده شود. ائمه اطهار علیهم السلام از آن جا که به شدت تحت کنترل ومراقبت خلفای جور بوده اند، برای انتقال پیام دینی خود، از شیوه ها و متدهای ارتباطی متنوع و ممکنی استفاده می کرده اند که یکی از آنها «وکالت» است.
در واقع، این بزرگواران برای داشتن ارتباط با مردم، یک یا چند نماینده داشته اند که آنان رابط امام علیه السلام با مردم بوده اند. این نوع وکالت در زمان غیبت صغری نیز در قالب چهار نفر به گونه ای خاص و افراد زیادی به واسطۀ نایبان امام زمان، ادامه یافته و در زمان غیبت کبری به فقهای عظامی که دارای شرایط ویژه و خاصی هستند واگذار شده است. نمایندگان ائمه علیهم السلام که امر ارتباط با مردمرا متکفل بوده اند از چند ویژگی برخودار بوده اند:
1.    از نظر علم و تقوا در سطح بالایی بوده اند؛
2.    از نظر اجتماعی و تودۀ مردم مقبولیت عامی داشته اند؛
3.    با روش های ارتباط، کتمان اسرار و مراعات اصول ایمنی آشنایی داشته و با دقت و ظرافت جامع الاطرافی این وکالت را انجام می داده اند. گاهی اوقات نیز پاره ای از آنان در قالب روغن فروش، میوه فروش و فروش اجناس خانگی به محضر امام زمان خود رسیده و مسائل مردم را از آنان پرسیده، و پاسخ را از محضر شریف حضرتشان دریافت کرده اند.
ائمه علاوه بر پاسخ گویی، ارشاد و هدایت مردم به وسیلۀ این وسایط پاک و مورد اعتماد، سیستم وکالتی آنان را تعمیم می دادند و آن را تقویت کرده، اجازۀ دریافت و وصول اموال مخمّس را به آنان می دادند.
اینان نیز با درجۀ تقوا و خلوصی که داشتند، اموال را به نحو احسن و با اعتماد متقابل، از شیعیان دریافت می کردند، آن را ضبط می نمودند و بی کم و کاست به محضر امام علیه السلام می رساندند.
دریافت خمس یکی از این موارد و از وظایف شبکه های وکالتی است. بعضی از شیعیان با ارسال نامه به محضر امام عصر خود، تقاضای معافیت از زکات یا خمس را می کردند. ولی امام علیه السلام در پاسخ به آنان توضیح می دادند که این اموال بنا به دستور و مصلحت الهی است و اسقاط آن به عهده کسی نیست و در خرج و مصرف آن مصالحی است که اصلاح جامعۀ اسلامی جز با پرداخت آن میسر و ممکن نخواهد بود.(5) در واقع، با پرداخت خمس، امامان می توانستند کار بسیاری از سادات متقی و مقرّب را به سامان برسانند و از فقر و مذلت و احیاناً خاک ساری آنان در مقابل جبابره ممانعت به عمل آورند. حفظ آبروی بسیاری از انسان های فقیر، سامان بخشی اقتصادی و اوضاع اجتماعی مسلمین و در بعضی موارد مرمت وباسازی و کمک های دیگری که توسط ائمه اطهار علیهم السلام انجام می گرفت، مبتنی بر دریافت به موقع خمس و زکات و اموالی بود که مسلمین، به ویژه، شیعیان به عنوان یک واجب به ادای آن مبادرت می کردند.
تبیین شبکه های وکالت، نقش و تأثیر آن در سازمان دهی نظام اجتماعی مسلمین و نیز اثر متقابل پرداخت خمس و تأثیر اجتماعی آن، یکی از بهترین سوژه هایی است که رسانه ها می توانند به عنوان ادای نقش و وظیفۀ خود در مقابل این واجب فراموش شده، متکفل شوند و دربارۀ آن ده ها برنامه، آماده نمایند. روزنامه ها و جراید، به ویژه در مناسبت ها و اعیاد و وفیات و شهادت ها، می توانند با قلمی زیبا، مفید و مختصر، نقش شبکه های وکالت را در حراست از فرهنگ شیعی و نقش خمس را به عنوان پشتوانه ای اقتصادی در حفظ آن متذکر شوند. تلویزیون می تواند به عنوان دست مایه، علاوه بر تهیۀ مطالب علمی، فرهنگی و فکری، در این زمینه، فیلم های کوتاه، کلیپ های جذاب و حتی سریالی بسازند و نقش شبکۀ وکالت را به تصویر کشاند و تبعات ادای فریضۀ خمس نیز در این شبکه به صورت کامل و لازم معرفی گردد. در سینما نیز ما گاه به ندرت شاهد ساخت فیلمی هستیم که پیرامون زندگی یکی از سادات و قیام علویین باشد؛ این رسانه نیز می تواند در این زمینه مستقل بیندیشد و در دراز مدت برای معرفی شبکۀ وکالت، جذبه های سمعی و بصری آن و به تبع، معرفی پدیدۀ خمس اقدام نماید.
نهادینه کردن فرهنگ خمس
رسانه ها می توانند با تکرار، تداوم و ابتکار، فرهنگ خمس را در جامعه نهادینه و ریشه ای کنند. این توانایی به عنوان یک نقش، از سوی رسانه های گروهی انکارناپذیر است. در توانایی و توانمندی رسانه ها و قدرت فوق العاده آنان در نهادینه کردن یک فکر و اندیشه نمی توان تردید کرد. در جامعۀ اسلامی نیز شاهد واژه ها، کلمات، الگوها، نقش ها و روش هایی هستیم که متأثر از فرهنگ القایی و برخاسته از صولت و شوکت تأثیرگذاری آن است. حتی در شهرهای کوچک و روستاهای دوردست این اثرگذاری منتقل می شود و برای خود مخاطبان جنبه مجذوب و دلباخته ای پیدا می کند. در بحث رسانه ها و نقش آنان در تبلیغ، ترویج و احیای واجب فراموش شده ـ یعنی خمس ـ نیز می توان چنین انتظاری داشت و این تأثیر شگرف را دور از واقع تلقی نکرد.
از آن جا که حتی تکرار یک واژه یا یک ارزش و هنجار، توسط رسانه ها بر مبنای کارشناسی و توجه به تمام جوانب آن صورت می گیرد، بدیهی است تکرار فریضه خمس نیز از این مهم خالی نخواهد بود. رسانه ها با دقت های لازم در شیوه های تبلیغ می توانند این واژه ها را به قدری تکرار کنند که نظام اجتماعی به آن حد از باور برسد و به تعبیر امروزی، پدیدۀ خمس تبدیل به یک Comensens یا ارزش مقبول اجتماعی با عنایت به پارامترهای دینی و الهی گردد. ابداع و ابتکار رسانه ها با خلاقیتی که از آن انتظار می رود، قطعاً می تواند شیوه های نوینی را دراختیار رسانه ها به جهت تبلیغ این فریضه قرار دهد و آن را امری جاوید و ماندنی نماید.
برپایی نشست هایی در مورد خمس
تاکنون ده ها همایش، سمینار و کنفرانس مختلف از ناحیۀ رسانه ها برپا شده که هر یک توانسته منشأ اثر زیادی از نظر علمی و فکری و مؤثر در نهادهای مردمی و اجتماعی باشد. بعضی از این نشست ها جنبۀ بین المللی داشته و توانسته کانال پیامی را در سطح دنیا ایجاد نماید. تلویزیون و رادیو به دلیل ارتباط خاصی که با مردم دارند، دراین زمینه از موفقیت بیشتری برخوردار بوده اند.
اگر چند نشست به صورت همایش و غیره دربارۀ خمس برگزار شود و نتیجه این نشست ها به عموم ابلاغ شود و هدف از نشست را نهادینه کردن فریضۀ خمس معرفی نمایند، طبیعی است که در دراز مدت، می توان در جامعه، یک فرهنگ سرشار و غنی از خمس ایجاد نمود. در این گونه برنامه ها، اندیشوران مختلف، به ویژه علمای اعلام در کنار هم به گفت و گو می نشینند و حکمت و فلسفۀ خمس را ـ که ممکن است مورد سؤال بسیاری از انسان ها، به ویژه نسل جوان باشد ـ تبیین می کنند. اگر از میان نقش های مختلف، همین یک نقش به درستی صورت پذیرد، بعید نیست که فرهنگ پذیرش خمس در جامعه پدید آید و بسیاری از ناآشنایان با آن آشنا گردند.
جمع بندی و نتیجه گیری
به طور خلاصه می توان نقش رسانه ها را در احیای فریضۀ خمس، نقشی اساسی و جدی تلقی کرد. در این زمینه رسانه ها از توانمندی های زیادی برخوردار هستند و با متدهای مختلف و به انحای گوناگون می توانند بهترین مبلغ و سفیر جهت تبیین، تبلیغ و اشاعۀ فرهنگ الهی خمس باشند.
با عنایت به توانمندی، میزان تأثیرگذاری و گستردگی رسانه ها، به ویژه رسانه هایی که با جنبۀ تصویری سر و کار دارند، امکان نقش آفرینی های متعدد از آنان، امری عادی و طبیعی می نمایاند.
چنان که در مقاله اشاره رفته است، رسانه ها می توانند با اتخاذ شیوه و نحوه ارائه و زمان ارائه مبحث خمس، گام های مثبتی در تبلیغ آن بردارند. با بهره گیری از طرح های داستانی، داستان های کوتاه و بلند، نمایشی، و استفاده از مثال ها، ضرب المثل ها و محاورات عرفی، این نقش به خوبی اجرا خواهد گردید.
با اجرای مسابقات متنوع و مخاطب برانگیز، انجام دادن مصاحبه هایی که تمام ویژگی های یک تحقیق میدانی در آن مراعات گردد و اندیشه در چگونگی گنجاندن مبحث خمس در خلال برنامه ها و تبلیغ غیرمستقیم آن، رسانه ها می توانند به خوبی نقش آفرین باشند.
با توجه به یگانه پنداشتی خمس و مالیات از سوی بعضی از مردم، رسانه ها یم می توانند به تفکیک این دو و بیان نقش مؤثر هر یک بپردازند و فریضۀ خمس را از دیگر فرایض مالی چون انفاقات، نذورات ومالیتها جدا نمایند.
تدوین کتاب ها، مجلات، یا جمع آوری آنان و اهداء به برندگان مسابقات و تقدیم به ارباب رجوع به مناسبت های ویژه نیز می تواند از عوامل نقش آفرین رسانه ها در ترویج خمس باشد.
این که خمس در چه راهی مصرف می شود و عواید آن، چه فواید اجتماعی ای دارد، از جمله نقش هایی است که از عهدۀ رسانه ها برمی آید.
بحث شبکه های وکالت، بحثی پویا و زنده است و سرّ جاوید ماندن تشیع و سازمان سرّی آن را به خوبی توضیح و تبیین می نماید. رسانه ها با اندیشه در قالب و ساختار و محتوای این شبکه می توانند متناسب با شرایط پیام رسانی خود، برنامه ها، مقاله ها، نوشته ها و داستان های عمیق و ریشه داری راتقدیم اجتماع نمایند. گاهی اوقات افرادی در زمان ائمه علیهم السلام در پرداخت خمس دچار مشکل شده اند، یا وجوهات آنان به دلیل امنیتی بر می گشته و آنها طبق سفارش امام علیه السلام مجدداً آن را ارسال کرده اند.
زمانی افرادی با داشتن هزینه های محدود زندگی، تلاش در پرداخت وجوهات و خمس داشته اند، همچون بانوی بزرگوار نیشابوری، سرکار علیه شطیطه؛(6) به تصویر کشیدن زندگی این گونه افراد، نوشت مقاله هایی دربارۀ زندگی آنان و تهیه هر برنامه ای که مناسب با افت رسانه ای باشد، می تواند علاوه بر فراهم کردن سوژه های مناسب رسانه ای، عامل خوبی جهت ادای نقش آنان باشد.
برپا کردن جلسات، نشست ها و هماش هایی از قبل برنامه ریزی شده و پربار، با دعوت شخصیت های برجسته از داخل و خارج کشور و رایزنی فرهنگی با آنان، مشاوره با حوزه های مقدسۀ علمیه و بهره گیری از رهنمون علمای کرام و فضلای عظام، به ویژه مرجعیت محترم تقلید، بخش دیگری از نقش آفرینی رسانه ها در مورد خمس خواهد بود.
ثمره و نتیجۀ این همه دقت، زحمت و تلاش، نهادینه کردن فرهنگ خمس و تبدیل آن به یک اندیشۀ عمومی و مردمی خواهد بود و ما به مرور، شاهد نوعی باور عمومی و اجتماعی در این زمینه خواهیم بود.

منابع:
1-    سوره انفال، ایه 41.
2-    ر. ک: دادگران، محمد، مبانی ارتباط؛ معتمد نژاد، وسائل ارتباط جمعی.
3-     قاعدۀ مذکور مثالی است متعارف، ولی مشابه آن در احادیث به کرات مطرح شده؛ برای نمونه ر. ک: اصول کافی، باب عقل و جهل.
4-     ر. ک: مغنیه، محمد جواد، شیعه و زمامداران خودسر.
5-    برای توضیح بیشتر ر. ک: پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان.
6-     از بیوت مراجع تقلید و مجریان وجوهات شرعیه می توان موارد گویا و حساس بسیاری را جویا شد و در مقاله ها و رسانه های جمعی، با نام یا بدون نام، منتشر ساخت.

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.