Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 49582
تاریخ انتشار : 20 فروردین 1393 0:0
تعداد بازدید : 1013

ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان در ايران: مدل هرم سه سطحي

دکتر مسعود كوثري دانشيار گروه ارتباطات دانشگاه تهران و صالح اصغري دانشجوي کارشناسي ارشد مطالعات فرهنگي دانشگاه علم و فرهنگ در پژوهشی در فصلنامه معرفت شماره 14، بهار 1392 به ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان در ايران: مدل هرم سه سطحي پرداخته است.

دکتر مسعود كوثري دانشيار گروه ارتباطات دانشگاه تهران و صالح اصغري  دانشجوي کارشناسي ارشد مطالعات فرهنگي دانشگاه علم و فرهنگ در پژوهشی در فصلنامه معرفت شماره 14، بهار 1392 به ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان در ايران: مدل هرم سه سطحي پرداخته است.

چكيده  :اين مقاله، با هدف تدوين چارچوبي در قالب معيارهايي براي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيون در ايران نگاشته شده است. درسال هاي اخير، روحانيان فرصت را براي حضور فعّال و تبليغ دين در اين فضا فراهم ديده اند. اما رشد کمّي وبلاگ هاي روحانيان لزوماً به معناي دستيابي به اهداف مورد نظر و تبليغ مؤثر دين نيست. براي دستيابي به معيارهاي ارزيابي، به 20 معيار عمومي دست يافته که آنها را در قالب چهار معيارِ «تعاملي بودن»، «خاص بودگي»، «نمايايي» و «دسترس پذيري امکان ارزيابي وبلاگ ها» تقسيم بندي کرده است. به منظور ارزيابي تخصصي اين وبلاگ ها، چهار معيار «روزآمدي تقويمِ ديني»، «حجيت»، «کاربردي بودن» و «ويژه نگاري» تعريف گرديد. اين هشت معيار ابداعي، در قالب  هرم سه سطحي يک الگو در نظر گرفته شده است که قاعدة آن را معيار­هاي عام و سطح مياني و رأس آن را معيار هاي تخصصي تشکيل مي دهد. در اين هرم، هر چه از قاعده به سمت رأس آن حرکت کنيم، معيار ها تخصصي تر مي گردد.

كليدواژه ها:الگو، هرم، وبلاگ، روحاني، تبليغ دين.

مقدّمه

هنگامي كه شبكة جهاني اينترنت در دهة 1990 در حال گسترش بود، پيش گويي هايي مبني بر اينكه اين شبكه افراد را ترغيب مي كند كه خود ناشر آثارشان باشد و تا آنجا كه توان آنها اجازه دهد، انديشه هاي خود را دربارة هر موضوعي منتشر سازند، آثار خلّاقانة خود را در معرض عموم قرار دهند و با ديگران به اشتراك گذارند و يا دربارة هر آنچه در زندگي روزانه شان مهم تلقي مي شود سخن بگويند، وجود داشت. با آنكه برخي از كاربران اولية وب چنين اقداماتي انجام دادند؛ اما اين رؤيا در آن زمان به طور كامل تحقق نيافت؛ چراكه راه اندازي يك وبسايت و به روزرساني آن امري دشوار بود.

اما طي چند سال اخير، همان آرزوي اوليه تحقق يافت و بدين سان، كاربران اين شبكة جهاني به استقبال نوآوري هايي همچون وبلاگ ها رفتند . بسياري بر اين باورند كه وبلاگ ها جريان رسانه ها را تغيير خواهند داد و اين رسانة نوين را به عنوان آثار اتوبيوگرافي، مجتمع هاي ساختماني جوامع برخط، و در نهايت، به عنوان فضايي براي ظهور دموكراسي قلمداد مي كنند. همچنين از وبلاگ به عنوان چالشي در برابر رسانه هاي سنّتي ياد مي شود (Quiggin, 2006, p. 431). امروزه وبلاگ به عنوان يكي از محصولات نسل جديد اينترنت يا آنچه «وب» ناميده مي شود، جايگاه خود را به خوبي يافته و در حال ترقي از مرحلة عمومي (دفترچة خاطرات پيوسته) به تخصصي شدن (مجلة علمي- خبري پيوسته) است. متخصصان مشاغل گوناگون، دانشجويان، استادان و محققان، خواه به صورت گروهي يا منفرد، حاصل تجارب، يافته ها و مطالعات خود را در وبلاگ هايشان به اشتراك مي گذارند (كرمي و همكاران، 1389، ص 2).

وبلاگ و وبلاگ نويسي در ايران رشد اعجاب انگيز و تصاعدي داشته است؛ آنچنان كه پس از ايجاد اولين وبلاگ فارسي، ايران توانست علي رغم دست رسي 7 تا 8 درصدي خود به شبكة جهاني، در سال 1384 سومين كشور در عرصة وبلاگ نويسي، و در اواخر سال 2005 ميلادي از نظر تعداد وبلاگ حايز رتبة دوم شود. اين جايگاه اگرچه در ادامه با تنزل مواجه شد، اما بنابر آخرين آمار، جايگاه ايران اكنون در رتبة دهم قرار دارد (Sifry, 2007).

گسترش وبلاگ نويسي و ابعاد گوناگون كاربرد هاي آن منجر به ظهور پديده اي به نام «وبلاگستان» شده است؛ فضايي كه وبلاگ ها و گردانندگان آن و همچنين مخاطبانشان را در قالب شبكه اي ارتباطي ـ اطلاعاتي در فضاي مجازي گرد هم آورده است. با ظهور رسانه هاي نوين و در صدر آن اينترنت، پس از گذشت اندك زماني، اشتياق نهاد هاي ديني در بهره گيري از اين رسانه نيز قابل پيش بيني بود؛ چنان كه اكنون وب سايت ها، وبلاگ ها، و شبكه هاي اجتماعي با محوريت مسائل مذهبي در فضاي مجازي قابل مشاهده است. تا پيش از ظهور رسانه هاي نوين، اديان گوناگون و به ويژه اسلام از شيوه ها و ابزار گوناگون براي تبليغ و ارتباط با پيروان خود استفاده مي كردند. «مسجد يكي از مهم ترين و فعال ترين كانون هاي ارتباطات سنتي در ايران بعد از اسلام بوده است. در صحبت از مسجد، نقش منبر به عنوان يك رسانة عمومي، به موضوع مهمي براي بررسي و مطالعه تبديل مي شود. درواقع، اهميت و اعتبار مسجد به عنوان يك كانون ارتباطي، در منبر تجسم مي يابد» (فرقاني، 1382، ص 87).

نهاد دين با درك اهميت وبلاگستان فارسي براي تبليغ ديني و پاسخ به شبهات، تلاش مضاعفي در توليد محتواي ديني و حضور فعالانه در اين فضا انجام داده است. از مصاديق اين امر، افزايش تعداد وبلاگ هاي طلاب و روحانيان علاقه مند به وبلاگ نويسي ديني است. به نظر مي رسد رويكرد ايجابي به بهره گيري از ابزار هاي نوين در جهت تبليغ دين، از وجوه مثبت نوآوري در شيوه هاي تبليغ، متناسب با عصر ديجيتال است. اين رويكرد نقطة شروع قابل تحسيني است؛ اما چگونگي بهره گيري از وبلاگ در كيفيت امر ارتباط و انتقال محتواي ديني تأثير گذار است.

با توجه به آغاز موج ورود روحانيان به فضاي مجازي و بهره گيري از رسانه هاي موجود در اين بستر، اهميت پرداختن به نحوة بهره گيري اين گروه از ابزار هاي نوين بيش از پيش احساس مي شود. از سوي ديگر، مشكلاتي همچون بمباران اطلاعاتي مخاطب و گسترة وسيع انتخاب در فضاي مجازي در مواجهه با پايگاه هاي گوناگون اينترنتي بر دشواري كار روحانيان در اين فضا مي افزايد. به نظر مي رسد موفقيت در امر برقراري ارتباط مؤثر و تأثير گذاري بر مخاطب، تنها از راه انجام تحقيقات علمي در جهت شفافيت وضع موجود و آسيب شناسي روش هاي ناكارآمد تبليغ دين در فضاي مجازي حاصل مي گردد. رسانه ‏ها به تناسب ظرفيت، نوع كاربري، جايگاه اجتماعي و وظايف كاركردي مي‏توانند دين را در نيل به اهداف موردنظر و ايفاي نقش‏هاي موردانتظار متوليان آن كمك رسانند. آنچه اين پژوهش بدان مي پردازد تدوين الگو و معيارهايي براي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان است تا در نهايت، منجر به افزايش كيفيت اين وبلاگ ها شود.

بررسي تحقيقات پيشين

با رشد و استقبال وبلاگ نويسي در ايران، مقالات و پژوهش هاي زيادي در اين زمينه نگارش شده است. اين مقالات عمدتاً بر تحليل محتواي وبلاگ ها و مسائل اجتماعي مرتبط با بلاگر ها متمركز بوده است. با اين حال، معيار ارزيابي موفقيت وبلاگ ها به عنوان يك رسانة ارتباطاتي كمتر مورد توجه قرار گرفته است (ستوده و همكاران، 1387). كتاب داران از اولين گروه هايي بودند كه به ارزيابي وبلاگ ها به طور تخصصي پرداختند.

ازجمله پژوهش هايي كه در زمينة ارزيابي وبلاگ ها در داخل كشور انجام شده است، مي توان به «ارزيابي و رتبه بندي وبلاگ هاي كتاب داري ايران» اشاره كرد كه با روش پيمايشي ـ تحليلي و وب سنجي انجام شده است. در اين پژوهش، پاكدامن اقدام به تدوين سياهه اي نموده و مطابق آن به ارزيابي وبلاگ ها پرداخته است. اين سياهه مشتمل بر 23 معيار است كه با مطالعة اسنادي و دريافت نظرات كارشناسان ارتباطات تهيه شده است. نتايج اين پژوهش نشان داد كه وبلاگ هاي گروهي كتاب داري در مجموع، وضعيت بهتري نسبت به وبلاگ هاي فردي داشته است. همچنين پژوهش مزبور معيار هاي به دست آمده را به عنوان ابزاري براي داوري در جشنواره ها پيشنهاد مي دهد. معيار روزآمدسازي با بيشترين ضريب، از بالاترين اهميت و درج فرم نظرسنجي كمترين ضريب را در ارزيابي وبلاگ ها به خود اختصاص داده است. از ديگر معيار هاي ارزيابي، مي توان به موضوع بندي مطالب، درج توضيحات وبلاگ و فعال بودن بخش پيوند ها و آرشيو مطالب اشاره نمود (پاكدامن نائيني، 1389.

اصنافي و مرادي در پژوهشي با عنوان «نگاهي به وبلاگ هاي كتاب داري ايران: پيمايشي با استفاده از روش وب سنجي» با روش وبسنجي، به مطالعه بر روي وبلاگ كتاب داري ايراني پرداخته اند. معيار اصلي، كه در اين پژوهش در ارزيابي وبلاگ ها مورد تأكيد قرار گرفته، پيوندهاي وبلاگ بوده است. در اين پژوهش، رتبه بندي وبلاگ هاي فعال كتاب داري، بر اساس مجموع پيوندها، پيوندهاي دروني و خود پيوندهاي آنها، انجام پذيرفته است. نتايج اين پژوهش حاكي از آن است كه به طور كلي، حجم وبلاگ هاي كتاب داري و ميزان پيوند دهي به آنها پايين است. همچنين محدود نبودن فعاليت وبلاگ هاي كتاب داران ايراني به جنبه هاي تخصصي تر كتابداري و اطلاع رساني و پرداختن به حيطه هاي عام تر اين رشته، از دلايل برقرار شدن پيوند بين وبلاگهاست. (اصنافي و مرادي ، 1386).

شجاعي در پژوهشي با عنوان «تحليل جامعه شناختي وبلاگ هاي ديني» به مطالعة 50 وبلاگ ديني پرداخته و بازنمايي دين در وبلاگ هاي فارسي زبان را بررسي كرده است. نتايج حاصل از يافته هاي وي بيانگر ظهور محتواي نوين ديني در فضاي وبلاگ ايراني است و آنچه از كليت محتواي وبلاگ ها مي توان نتيجه گرفت آن است كه در وبلاگ ها بيشتر «مقولة دين آنلاين» مطرح شده است؛ يعني شرايطي را توضيح مي دهد كه فرد در فضاي مجازي اعمال ديني خود را انجام مي دهد (شجاعي،1390)

تنها پژوهشي كه به تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي روحانيان در ايران پرداخته، از سوي مجيد مبيني و با عنوان «تحليل ارتباطشناختي وبلاگ روحانيون» است. در اين پژوهش، هر وبلاگ در 4 سطح مطالعه مي شود؛ بدين معنا كه هر وبلاگ از چهار بعد «فرستنده، پيام، رسانه و مخاطب» تحليل شده است. در اين پژوهش، از «الگوي هنجاري رسانه هاي سايبر اسلامي»، كه براي تحليل پايگاه هاي اطلاع رساني ديني توسط دكتر آشنا طراحي شده، متناسب با وضعيت وبلاگ ها استفاده شده است. (مبيني،1390)

با اينكه معيارهاي ارزيابي وبلاگ ها همچون وب سايت ها توجه پژوهشگران را به خود جلب نكرده، اما پژوهش هاي مرتبط با ايجاد راه كارهايي در بهبود كيفيت و اعتبار وبلاگ ها در سطح جهان رو به افزايش است. كرافورد تلاش كرده است تا با الهام از روشهاي متفاوت ارزيابي كيفيت توليدات علمي، نظير ظريب نفوذ، برخي ويژگي هاي يك وبلاگ، از جمله بسامد پست ها، تعداد نظرات هر پست، اندازة هر پست و همچنين تعداد پيوند ها را در جهت ارزيابي كيفيت وبلاگ در نظر بگيرد (ستوده و همكاران، 1387). اولينكي و باكلاوسكي در پژوهش خود، كه در سال 2007 انجام دادند، نشان دادند كه استادان صاحب نظري كه از درجة باور پذيري بالايي در حوزة موضوعي خود برخوردارند، ممكن است در مقام يك وبلاگ نويس، در جلب مخاطب توفيق مناسبي نداشته باشند، درحالي كه آن دسته از استاداني كه در وبلاگ هاي خود به ويژگيهاي قابل اعتماد، ازجمله نام واقعي و استناد به منابع معتبر توجه داشته اند از درجة باور پذيري بالاتري برخوردار بوده اند.

چئونگ، هالاويس و كوون پژوهشي با عنوان «فهم بلاگ به عنوان يك تجربه (كردار) ديني» انجام داده اند كه با استفاده از روش تحليل محتواي 200  وبلاگ ديني و مصاحبه با بلاگرها انجام شده است. آنان اين مسئله را بررسي كردند كه چه رابطه اي بين وبلاگ هاي ديني و بلاگرها وجود دارد و محتواي اين وبلاگ هاي ديني چيست؟ ديگر اينكه آيا فضاي وبلاگي به همان اندازة فضاهاي عمومي اجازة تعامل دربارة افكار ديني را دارد يا نه؟ برخي يافتههاي آنها حاكي است تعدادي از وبلاگ ها متعلّق به وبلاگ نويسان ديني وابسته به كليسا به تبيين گفتمان انتقادي از شخصيت هاي نهادينه شدة كليسا و هنجارهاي سنتي مي پردازد و ديگر وبلاگ هاي ديني، كه خارج از قلمرو كليسا هستند، داراي مطالبي انتقادي به سايت هاي خبري، ساير وبلاگ هاي غيرديني و شبكه هاي آنلاين دانش مشترك (ويكي پديا) هستند. بخش عمده اي از وبلاگ نويسي مذهبي هنوز تحت نفوذ تجارب سنتي ديني، ازجمله حضور در كليسا، مطالعة كتاب مقدّس و تبليغ ديني سنتي قرار دارد. در وبلاگ نويسي ديني، يك رابطة پويا بين دين، فرهنگ و ارتباطات وجود دارد. وبلاگنويسي به عنوان يك عمل ديني و تركيبي از مذهب و ايمان با زندگي روزمره است (شجاعي، 1390،ص 19) به نظر مي رسد حجم وسيعي از تحقيقات، محتواي وبلاگ ها و يا رابطة بلاگر و شرايط اجتماعي اش را مطالعه كرده، در برخي موارد كه ارزيابي وبلاگ نيز مد نظر بوده، توجه به اجزاي وبلاگ، پرداختن به كليت و هدف وبلاگ چندان مورد توجه واقع نشده است.

وبلاگ

اصطلاح «وب‏نوشت» يا «وبلاگ» تا سال 1997 تقريباً ناشناخته بود، اما پس از زمان كوتاهي، به يكي از مهم ترين فضاهاي مجازي در ارتباطات الكترونيكي تبديل شد. هر وب‏نوشت برخلاف نظم تاريخي بيشتر رسانه‏ها، به‏طور تقريباً نامنظم و البته پيوسته و با اطلاعاتي جديد دربارة موضوعات گوناگون به روز مي‏شود. ‏اين اطلاعات مي‏تواند توسط صاحب وب‏نوشت نوشته شود يا از منابع اطلاعاتي ديگري نقل قول گردد يا آنكه توسط خوانندگان وب‏نوشت بر روي صفحه گذاشته شود (تيشه يار و پازوكي زاده، 1389). هر وب‏نوشت قابليت آن را دارد كه ثبت‏كنندة رويدادها در زمان خود باشد. معمولاً وب نوشت ها به يك يا چند موضوع مي‏پردازند و در هر زمينه، نظرات افراد يا گروه‏هاي مشخص را بازتاب مي‏دهند. در عين حال، وب‏نوشت گاه مي‏تواند مثل دفترچة يادداشت، به ثبت خاطرات روزانة شخصي اختصاص يابد، يا آنكه دربرگيرندة مجموعة پيچيده‏اي از ارتباطات باشد كه درِ آن به روي همه باز است(Simmons, 2005, p. 12).  وبلاگ ها فرايند انتشار آسان و سريع افكار بر روي وب را ممكن مي سازند و در آنها امكان بحث محدود و پاسخ گويي فراهم است و به راحتي مي توان مطالب پيشين را دوباره منتشر كرد تا مخاطباني كه زود به زود به وبلاگ مراجعه مي كنند، بتوانند از آنها استفاده كنند.

وبلاگ ها در كمترين بُعد تعاملي خود، وسيله هايي براي ارتباطات يك سويه هستند. اين بُعد از ارتباطات، خود را در ابراز عقايد نويسنده يا نويسندگان وبلاگ نشان مي دهد. در بالاترين سطح تعاملي نيز وبلاگ ها اين اجازه را به افراد مي دهند كه موضوعاتي را براي بحث و گفت وگو مطرح كنند و عقايد خود را دربارة آنچه ديگران مطرح كرده اند، ابراز دارند. وبلاگ ها نسبت به وب سايت ها ساختار ساده تري دارند و معمولاً از چند بخش تشكيل شده اند كه در ذيل، به مهم ترين آنها اشاره مي شود:

1. صفحة اصلي: جديد ترين مطالب ارسال شده توسط وبلاگ نويس در اين بخش به نمايش در مي آيد. معمولاً با ارسال هر مطلب جديد، به صورت خودكار متن در بالاي صفحه و بر روي مطالب قديمي تر قرار مي گيرد.

2. پيوند هاي وبلاگ: اين بخش يكي از مهمترين بخش هاي وبلاگ را تشكيل مي دهد. در اين بخش، بلاگر اين امكان را دارد كه وبلاگ ها و وب سايت هاي موردعلاقة خود را درج كند تا خود و مخاطبانش بتواند به راحتي از آنها بازديد كنند. پيوند ها به مثابة گفت و شنودي كه بين وبلاگ و مخاطب صورت مي گيرد، از مؤلّفه هاي تعاملي بودن در فضاي مجازي محسوب مي شوند (كانتوني و تارديني، 1390، ص 10

3. توضيحات: در اين بخش، كه معمولاً در حاشيه و بالاي وبلاگ قرار دارد، امكان درج توضيحاتي دربارة وبلاگ، هدف آن و يا نويسندة آن وجود دارد. در وبلاگ ها، بيان هويت فردي و صنفي مي تواند موجب جلب اعتماد مخاطب و درنتيجه، افزايش بازديد و همچنين تأثيرگذاري بيشتر شود (مبيني، ص 1390، ص 15).

4. نظرات:مخاطبان وبلاگ ها مي توانند در اين بخش، نظرات خود را نسبت به مطالب منتشرشده در وبلاگ منتشر نمايند.

در يك دسته بندي كلي، اجزاي وبلاگ را مي توان به دو ساحت «ساختاري» و «محتوايي» تقسيم بندي كرد.

وبلاگ نويسي ديني

درك فضاي مجازي و وبلاگستان مستلزم درك فضاي واقعي هر جامعه است.

زماني مي توانيم اين فضا را به طور عميق درك كنيم كه زمينة اجتماعي را، كه وبلاگ در آن ظهور پيدا كرده است، درك كنيم. درواقع، فضاي مجازي، خصوصاً «فضاي فردي وبلاگ» در بستر فضاي واقعي جامعه قابل تفسير است. بنا براين، فضاي وبلاگ ايراني به شدت با فضاي واقعي جامعة ايراني پيوند خورده است و تفاوت هاي زيادي با فضاي وبلاگ آمريكايي، فرانسوي، انگليسي دارد. با اين نگاه، مي توان گفت: در فضاي پراگماتيسم آمريكا، وبلاگ يك كاركرد حرفه اي و اقتصادي دارد و نه لزوماً يك كاركرد عاطفي (عاملي، 1385).

با توجه به اينكه اعتقادات ديني بخش مهمي از فرهنگ و زندگي روزمرّة مردم ايران محسوب مي شود، بازتوليد گفتمان دين در حوزه هاي گوناگون زندگي، سؤالي است كه در درك بهتر فضاي وبلاگستان ديني به ما كمك مي كند.

علايق برخي جوانان به مسائل مذهبي ازجمله عوامل اصلي است كه موجب رشد اين نوع وبلاگ ها در وبلاگستان شده است. جشنواره هاي قرآني و مناسبتي كه توسط نهاد هاي فرهنگي برگزار مي شود نيز نقش قابل توجهي در رشد وبلاگ هاي ديني در ايران داشته است. براي مثال، «جشنوارة وبلاگ نويسي آيات قرآني» در دومين دوره اش در سال 1391 با شركت كنندگاني بالغ بر 2500 وبلاگ نويس مواجه شد. جشنوارة «عطر سيب» كه هر ساله در ماه محرّم برگزار مي شود، نيز از ديگر جشنواره هاي مهم اين حوزه محسوب مي شود.

عليرضا شيرازي، مدير سايت بلاگفا، يكي از سايت هاي سرويسدهندة وبلاگ هاي فارسي، بر آن است كه در حال حاضر، دو ميليون وبلاگ در كشور ثبت شده كه قريب 400 هزار تاي آنفعال است. از اين تعداد، قريب 40 هزار تاي آنها وبلاگ ديني است (مسعودي، 1390، ص 25). علاوه بر وبلاگر هاي ديني، كه بنا بر علايق شخصي در فضاي مجازي فعاليت مي كنند، گروه ديگري هستند كه رويكرد تخصصي تري نسبت به بيان مسائل ديني در فضاي مجازي دارند. روحانيان فعال در وبلاگستان دستة دوم را تشكيل مي دهند.

آمار دقيقي از وبلاگ نويسان ديني و يا روحانيان وبلاگنويس در دسترس نيست. اولين وبلاگ در زمينة طلبگي و حوزوي را يك طلبة اصفهاني به نام سيدمجتبي با عنوان «يادداشتهاي يك طلبه» راهاندازي كرد (نجمي، 1383). پس از آن دومين وبلاگ را احمد نجمي با عنوان «منبر نت» راهاندازي كرد. اولين وبلاگ طلبگي پس از چندي به علت عدم به روزرساني توسط سايت پرشين بلاگ حذف گرديد. اما وبلاگ «منبر نت» همچنان به فعاليت هاي خود در فضاي مجازي ادامه مي دهد. اما اين فعاليت پس از مدتي، از قالب فضاي وبلاگستان خارج شد و به جرگة وبسايتهاي ديني پيوست. به تدريج، استفاده از امكانات و فضاي وبلاگستان در بين طلاب و روحانيان گسترش يافت و در سال 1383 به همت برخي طلاب جوان وبلاگ نويس، مركزي به نام دفتر توسعة وبلاگهاي ديني راهاندازي شد. هدف اين مركز كمك به ايجاد وبلاگهاي ديني از طريق آموزش بود (مبيني، 1390، ص 67).

سايت بي.بي.سي فارسي در گزارشي با عنوان «قم؛ پايتخت كامپيوتري ايران»، به قلم مهدي خلجي در تاريخ سه شنبه 2 اوت 2005، برابر با 11 مرداد 1384 به بررسي فناوري اطلاعات در حوزة علمية قم، ازجمله وبلاگ نويسي طلاب پرداخت و با اشاره به ارزش وبلاگها براي تاريخ نانوشتة روحانيت، چنين نوشت:

 در سالهاي اخير، روحانيان بسياري به وبلاگنويسي روي آوردهاند. در نوشتههاي آنان، جسته و گريخته ميتوان نكتههايي دربارة طرز درس خواندن طلبهها، طرز برخورد مردم با آنها، خاطرههاي آنان از تبليغ و سفرهاي تبليغي به دست آورد. اما بيشتر اين وبلاگها به اقتضاي شغل و مرام طلبگي، كمتر از وبلاگهاي مردم عادي، صميمي و راحت هستند و خواننده به آساني نميتواند از درون آن وبلاگ ها، اطلاعاتي شخصي دربارة نوع زندگي نويسندگان طلبه اش بيرون بكشد. با اين همه، در وبلاگ طلاب، مي توان اطلاعاتي دربارة چهرههاي حوزوي پيدا كرد كه در كمتر جايي يافت مي شود؛ مثلا، وبلاگ «طلبه اي از نسل سوم» كه نويسندة آن از هواداران نويسندة معروف حوزوي «ع ص» است، اطلاعاتي دربارة وي به همراه چند تصوير منتشر كرده است. «عينصاد» كوتاه شدة نام علي صفايي حايري است كه روحاني متفاوتي به شمار مي رفت و حلقه اي از نسل جوان در دو دهة گذشته را گرد خود داشت و چند سال پيش درگذشت (خلجي، 1384(

دين آنلاين و كاركردهاي آن

دانشمندان و پژوهشگران عرصة «دين بر خط» هر كدام تعاريفي را دربارة دين و فضاي مجازي ارائه داده اند. عده اي از آنها هر نوع ديني را، كه در فضاي مجازي ارائه شود، «دين مجازي» مي دانند؛ مانند براندا براشر كه معتقد است: حضور تشكيلات و فعاليت هاي ديني در فضاي مجازي همان «دين مجازي» است (بهبودي، 1388، ص 36). اما دسته اي ديگر از انديشمندان به گونه اي دقيق تر به بين امر پرداخته اند.

مكسول حضور اديان در فضاي مجازي را به لحاظ نوع تعاملي كه با كاربر برقرار مي كند، به دو گروه تقسيم مي كند: 1. دين در محيط آنلاين؛ 2. دين برخط. منظور از «دين در فضاي خط»، نوع نمايندگي دين در فضاي مجازي است كه مجموعه اطلاعاتي را در خصوص دين در فضاي مجازي قرار مي دهد و كاربران مي توانند از آن اطلاعات استفاده كنند. اما «دين برخط» شرايطي را توضيح مي دهد كه فرد در فضاي مجازي اعمال ديني را انجام مي دهد.

آناستازيا كارافلوكا نيز «دين در فضاي مجازي» را از «دين بر فضاي مجازي» جدا نموده است. او معتقد است: «دين در فضاي مجازي» به معناي ديني است كه در فضاي مجازي ايجاد شده و تنها در فضاي مجازي حضور دارد و «دين بر فضاي مجازي» به معناي اطلاعات ارائه شده توسط هر مذهب، كليسا و شخص است كه در فضاي غيرمجازي هم وجود دارد (karaflogka, 2002, p. 248).

هلاند نيز بين اين دو مفهوم تميز قايل شده، مي گويد: «دين به صورت آنلاين» گذاشتن اطلاعات ديني بر روي سايت ها و صفحات وب است. در اين صورت، سايت ها بيشتر به صورت يك قفسه، مطالب و مواد ديني را عرضه مي كنند و از پويايي اندكي برخوردار ند. اما «دين آنلاين» استفاده از وب براي ارتباط با ساير مؤمنان، زيارت برخط، نذر بر خط و خلاصه تجربة ديني است كه در سايت هاي پيش گفته، امكان تجربة آن وجود ندارد (شجاعي، 1390، ص 25).

برخي كاركرد هاي دين مجازي به اختصار بيان مي شود:

1. اطلاع رساني:اينترنت راهي براي اطلاع رساني و اطلاع جويي مؤمنان است. اطلاع رساني در زمينة اعياد، مناسبت ها و پديده هاي مرتبط با دين، مانند اخذ فتواهاي ديني صورت مي گيرد. اين مقوله مي تواند توسط سازمان هاي ديني و يا به دست افراد غيرسازماني صورت گيرد كه وبلاگ ها در اين زمينه، به عنوان رسانه هايي پويا و منعطف عمل مي كنند.

2. آموزش:اسناد كهن متون مقدّس و ديني در گذشته غيرقابل دسترس بود؛ اما اين مضامين براي افرادي كه به اينترنت دسترسي دارند بدون دريافت وجه نقد و سانسور قابل دريافت است. وبسايت هاي متعددي امكانات كاملاً مجهز پيوندها و منابع مذهبي را در اختيار ذهن هاي كنجكاو دربارة مسائل ديني قرار داده اند.

3. تجربه كردن :ازجمله مسائل مهم در اديان، تجربة روحاني امور مقدّس است. اينترنت امكاني تازه براي تجربة روحاني يا ديني در اختيار افراد قرار مي دهد همچون (راديوي اينترنتي زنده) كه كاربر به يك سفر رؤيايي توسط يك سايت خاص دعوت مي شود؛ جايي كه طراحي، موسيقي هاي عرفاني و مانند آن باعث لذت در وضعيت موجود براي او مي گردد.

4. اجراي اعمال ديني :فضاي مجازي محيطي براي اداي آيين هاي ديني فراهم نموده است. «مناسك ديني» حركات و اعمالي هستند كه زمان را به بي زمان مبدل نموده و فرد را به صورت موقت از تعلقات روزانه و مكان موجود دور مي سازند. مك ويليام ادعا مي كند كه يك سفر زيارتي همان قدر كه براي روح مفيد است، براي بدن هم مفيد است و شبيه سازي يك سفر زيارتي مجازي ممكن است آثار مثبتي بر فرد درخواست كننده داشته باشد (Hackett, 2009).

5. تعامل: تعاملي بودن به ميزان كنترل شركت كنندگان بر فرايند ارتباطي و توانايي تغيير نقش هاي آنها در يك گفت وگوي دوطرفه اشاره دارد (منتظرقائم، 1381، ص 232). جنبش هاي نوين ديني نيز با استفاده از تعامل و دوسويگي اينترنت، توانسته اند ساختارهاي سنتي را به چالش كشيده، با ايجاد روابط بين مردم، رهبران ديني و فضاها و مكان هاي مذهبي، موانع متعارف در دنياي واقعي را از بين ببرند.

6. جست وجو: همواره جست وجو گران مذهبي وجود داشته اند؛ اما امكانات بي پايان ارائه شده توسط اينترنت دروازه اي به سوي بهشت يا رستگاري به سوي آنها گشوده است. اين امر در سال 2001 به جايي رسيد كه 28 ميليون وب گرد مذهبي موجود در آمريكا 25 درصد كل كاربران اين كشور را تشكيل دادند (ضيايي پور، 1386).

7. شفا و حل مشكل: يك فرد مي تواند با ارسال درخواست دعا به يك انجيل خوان و يا يك مربي يا مشاور مذهبي، براي حل مشكل روحي يا عملي خود، با آنها ارتباط برقرار كنند. درواقع، گم نام بودن در اين فضا، براي خيلي از كاربران جذاب است؛ چون اين فضا به آنها امكان مشاوره با اركان قدرتمند يا يك رهبر روحاني را بدون شناخته شدن ميدهد (Hackett, 2009).

8. ارتباط: اديان بيش از هر چيزي بر برقراري ارتباط متكي هستند؛ زيرا اديان همواره «پيامي رو به بيرون» هستند، و اينترنت نيز به مثابة موهبتي نوين، امكان ارتباط مؤمنان با ديني خاص را با هم فراهم مي سازد (Dowson, 2004, p. 182).

ارزيابي وبلاگ ها

منظور از ارزيابي وبلاگ، جمع آوري، پردازش، تحليل و ارزيابي كمّي و كيفي وبلاگ هاست كه بر اساس معيارهاي تدوين شده انجام مي گيرد تا مشخص شود وبلاگ به چه ميزان در جهت انتشار اطلاعات موردنظر خود موفق بوده است. در اين پژوهش، ارزيابي صرفاً به معناي تدوين معيارها و رتبه بندي توسط شاخص هاي كمّي نيست. به دليل آنكه وبلاگ نويسي در حوزة دين با اهدافي همچون تبليغ، دعوت و امثال آن انجام مي گيرد، نياز به رويكردي كيفي نيز كاملاً احساس مي شود.

رويكردهاي موجود در ارزيابي

رويكردهاي موجود در ارزيابي وب گاه ها به طور كلي، شامل رويكردهاي مسطّح و رويكردهاي مبتني بر طبقه بندي است. «رويكرد هاي مسطّح» رويكردهايي هستند كه تمام وب گاه ها را بر اساس يك مجموعة ثابت از شاخص ها ارزيابي مي كنند. رويكردهاي مسطّح در مواجهه با وب گاه هاي داراي طبقه بندي هاي گوناگون، دچار مشكل مي شوند؛ ازاين رو، شاخص هاي انتخاب شده، يا بسيار كلي هستند تا در تمام وب گاه ها معتبر باشند، يا درصورتي كه شاخص ها به جزئيات پرداخته باشند بسياري از اين شاخص ها در وب گاه هايي با طبقه بندي هاي گوناگون عمدتاً موضوعيت پيدا نمي كنند يا بسيار كم تأثير خواهند بود كه اين امر فرايند ارزيابي را با مشكل و ابهام مواجه مي سازد. براي حل اين نارسايي ها، رويكردهاي مبتني بر طبقه بندي موضوعي مطرح شده كه شاخص هاي اختصاصي براي هر طبقه بندي از وب گاه ها داشته اند يا ميزان تأثير شاخص ها در طبقه بندي هاي گوناگون از وب گاه ها متفاوت بوده است (كاشفي، 1389، ص 48ـ44).

براي ارزيابي وبلاگ ها نيز مي توان از همين منظر بدان ها نگريست. رويكرد مسطّح در ارزيابي، زماني اتخاذ مي شود كه ويژگي عام و مشترك وبلاگ ها مد نظر باشد. ولي «رويكرد مبتني بر طبقه بندي» مفروض خويش را وبلاگ نويسي تخصصي در نظر مي گيرد؛ نوعي از وبلاگ نويسي كه در آن، بلاگر مطالب خاصي را به صورت تخصصي و در جهت هدف مشخصي ارائه مي نمايد.

تخصصي شدن وبلاگ ها به ميزان درگيرشدن زيرساخت هاي اصلي آن با اين فضا بستگي دارد (عاملي، 1385). تخصصي شدن وبلاگ ها به اين بستگي دارد كه چقدر مراكزي مانند اداره ها، بانك ها و فروشگاه ها در امور گوناگون مجازي مي شوند؟ از سوي ديگر، فضاي مجازي چه ميزان درگير مسائل واقعي مي شود؟ به طور قطع، هرقدر اين تعامل گسترده تر شود مسير تخصصي وبلاگ ها و وبسايت ها نيز توسعه مي يابد. همچنين شكل گيري وبلاگ هاي تخصصي منوط به كاربردي شدن آنهاست. يك وبلاگ تخصصي زماني ايجاد مي شود كه بتواند يك خروجي مشخص و با بهره، هم براي بلاگر و هم براي مشتري فراهم كند» (همان).

در ايران نيز حضور نهاد دين در فضاي مجازي در ساحت هاي گوناگون، با ايجاد «مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي» در اوايل دهة 70 آغاز شد. راه اندازي وب سايت هاي مراجع تقليد، توليد محتواي ديني در فضاي مجازي، ايجاد دانشگاه هاي مجازي ديني همگي سعي در ايجاد بستري مناسب براي حضور دين در فضاي مجازي داشتند. وبلاگ نويسي ديني روحانيان را مي توان رويكردي تخصصي به حضور روحانيان در وبلاگستان دانست. تخصصي شدن وبلاگ هاي روحانيان مبنايي براي ارائة الگوي ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان است.

روند پژوهش

وبلاگ نويسي ديني روحانيان پيام خود را با رويكردي تخصصي منتشر مي كند و مسير خود را از وبلاگ نويسي عمومي، كه به مطالب زندگي روزمره و غيرتخصصي مي پردازد، جدا كرده است. ازاين رو، اين پديده را مي توان حركت از وبلاگ نويسي عمومي به تخصصي به شمار آورد.

تدوين الگويي براي ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان با مطالعة اسنادي در دو حوزه انجام شده است:

در گام نخست اين پژوهش، مطالعة اسنادي در حوزة «وب سنجي و ديجيتال» صورت گرفت و به شناسايي 20 مؤلفه (شاخص) در وبلاگ ها انجاميد. با بررسي و تجميع اين مؤلفه ها، معيارهاي عام ارزيابي به دست آمد.

در گام دومِ مطالعة اسنادي، با بررسي ادبيات حوزة «دين آنلاين»، معيارهاي تخصصي تحليل و ارزيابي وبلاگ ها به دست آمد. پس از مطالعات اسنادي و تدوين معيارها، در بخش دوم پژوهش، ده وبلاگ بر اساس معيارهاي به دست آمده، بررسي شد. در حين كار مشخص شد برخي معيارها بر اساس شاخص هاي يافته شده قابل ارزيابي نيست و يا برخي معيارها مي بايست با يكديگر ادغام و يا حذف شوند. براي مثال، معيارهاي حضور زنجيره اي وسئو در قالب معيار دسترس پذيري تركيب شد.

پس از اصلاحات نهايي، هشت معيار در دو سطح «معيارهاي عام» و «معيارهاي خاص» تدوين گرديد. سپس شاخص ها و معيارها توسط 5 تن از خبرگاني كه به طور تخصصي در زمينة وبلاگ نويسي صاحب نظرند، ارزيابي شد و مشخص گرديد كه اين سياهه داراي روايي لازم است. در نهايت، معيارها در قالب هرمي سه سطحي به الگويي براي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي تخصصي روحانيان تبديل شد.

يافته هاي پژوهش

در اين بخش از پژوهش، يافته ها را، كه در قالب معيارهاي عام (مشترك) و خاص (تخصصي) به دست آمده بيان و در پايان الگوي هرم سه سطحي ارائه مي شود:

الف. معيارهاي عام

چهار معيار عام براي ارزيابي وبلاگ عبارت است از:

1. تعاملي بودن :ناظر بر ارتباط بين نويسندة وبلاگ و خوانندگان است. اين معيار با بررسي شش مؤلفه سامان يافته و قابل ارزيابي است.

2. نمايايي :هر بازديدكننده بايد ضمن صرفِ كمترين زمان، با فعاليت ها، ويژگي ها، اهداف و مطالب بلاگ و نويسندة آن آشنا شود. اين معيار با بررسي چهار مؤلفه سامان يافته و قابل ارزيابي است. اين معيار معطوف به بررسي ويژگي هاي محتوايي وبلاگ است.

3. خاص بودگي هر وبلاگ با توجه به ويژگي هاي محتوايي و صوري، داراي وجود تمايزي از ساير وبلاگ هاست. هرقدر اين خصايص پررنگ تر و جذاب تر نمايانده شود، در ذهن خواننده ماندگارتر بوده، ضريب امكان بازديد مجدد را افزايش مي دهد. در ميان تعداد بسيار زياد وبلاگ هاي فارسي، كه رتبة دهم را در وبلاگ نويسي براي زبان فارسي به ارمغان آورده، مؤلفه هايي همچون نام خاص، قالب شخصي، و سبك نگارش متفاوت منجر به برجسته شدن آن در ذهن مخاطب براي بازديدهاي بعدي مي شود. اين معيار در دو سطح «محتوايي» و «ساختاري» (در اينجا مسامحتاً ظاهري) قابل بررسي است. شاخص هاي بيان شده در سطح ساختاري/ ظاهري به بررسي و ارزيابي مي پردازند.

4. دسترس پذيري :اين معيار مربوط به كسب اطلاعاتي در زمينة وضعيت در دسترس بودن و مشاهده شدن و اقداماتي براي افزايش احتمال مشاهدة آن با استفاده از ابزارهاي فني وبلاگ نويسي است؛ بدين معنا كه بلاگر در گام نخست، وضعيت خود را در فضاي مجازي رصد و در گام بعدي، اقدام به بهبود آن مي كند. اين هر دو منجر به افزايش دسترس پذيري وبلاگ مي شود. اطلاعات فني وبلاگ نويس نقش بسزايي در اين مسئله ايفا مي كند. اين معيار معطوف به بررسي ويژگي هاي ساختاري و محتوايي وبلاگ مي شود.

در جدول (1) به عملياتي سازي معيارهاي عمومي ارزيابي وبلاگ ها در قالب ارائة چند شاخص پرداخته شده است.

جدول 1: معيار ها و شاخص هاي مرتبط براي عملياتي سازي معيارهاي عام

رديف

معيارهاي ارزيابي

شاخص هاي مرتبط با معيارها

1

تعاملي بودن

برخورداري از پست الكترونيكي، برخورداري از ID (براي چت كردن)، برخورداري از نظرسنجي، طراحي لوگوي وبلاگ (لينك تصويري)، بخش پيوندها، پاسخ به كامنت ها

2

خاص بودگي

قالب شخصي، نام وبلاگ معرف طلبگي، لوگوي شخصي ( لينك تصويري)يا آواتار شخصي (تصويري كه بلاگر در حاشيه و بالاي وبلاگ آپلود مي كند) تصوير طراحي شده توسط فرد باشد و يا عكس شخصي روحاني (عكس شخصي روحاني در برخي از وبلاگ هاي بررسي شده مرسوم است).

3

نمايايي

بخش «دربارة وبلاگ»، شرح خلاصه، موضوعات وبلاگ، فعّال بودن

4

دسترس پذيري(در نت)

امكان آمارگيري، امكان رتبه بندي در نت، برچسب زني مطالب، امكان بازنشر مطالب

ب. معيارهاي ارزيابي طبقه اي

چهار مؤلفه به منظور تحليل و ارزيابي تخصصي وبلاگ هاي ديني روحانيان مطرح است:

1. روزآمدي تقويم ديني :موضوع اصلي مورد توجه وبلاگ هاي تخصصي روحانيان «دين» است. مناسبت هاي ديني مسئلة مهمي است كه وبلاگ هاي روحانيان بايد به آنها حساس بوده و نسبتي از روزآمدي خود را با توجه به متغيرِ مناسبت هاي ديني تنظيم نمايند.

2. حجّيت وبلاگ: همان گونه كه پروفسور مولانا مي گويد: «اگر شما 50 وبلاگ داشته باشيد كه دربارة مذهب و اسلام صحبت مي‏كنند، براي مخاطب اين سؤال پيش مي‏آيد كه من با ـ مثلاً ـ 15 دقيقه وقتي كه دارم، به سراغ كدام اينها بروم. بالاخره بايد كسي مشروعيتي به اينها بدهد، و در غير اين صورت، شما هيچ معياري نداريد كه كدام بهتر و مناسب‏تر است، مگر اينكه از دوستتان شنيده باشيد، يا پس از گذشت زماني، آن وبلاگ شهرت يافته باشد» (مولانا، 1384). بنابراين، بررسي حجّيت وبلاگ ها امري ضروري به شمار مي رود. اين مؤلفه معطوف به جايگاه (قابليت اعتماد) يك رسانه نزد مخاطبان آن است. ظريب اطمينان يك مخاطب به يك وبلاگ تابعي از اعتبار صوري و محتوايي آن وبلاگ است. اعتبار محتوايي معطوف به صحت اطلاعاتي است كه در وبلاگ منتشر مي شود. اعتبار صوري معطوف به اعلان هويت بلاگر است. هرقدر اطلاعات بيشتري از نويسندة آن (معرفي، ميزان تحصيلات و مكان تحصيل و يا كار وي) در وبلاگ قرار گرفته باشد، ميزان اعتماد مخاطب نسبت به وبلاگ بيشتر است.

3. خدمات ديني آنلاين: اين مؤلفه، خدماتي را كه وبلاگ به مخاطبان ارائه مي دهد مدنظر دارد: اطلاع رساني، آموزش، پرسش و پاسخ هاي فقهي، پاسخ گويي به شبهات، دراختيار قرار دادن منابع ديگر ـ اعم از افراد مطلع و متون ـ برگزاري مناسك آنلاين ديني، بسيج و دعوت به كار نيك. حركت از نمايندگي صرف دين در فضاي مجازي به سمت امكان تجربة امر ديني در فضاي مجازي، مطلوب وبلاگ هاي روحانيان است.

4. ويژه نگاري: اين معيار در دو سطح قابل بحث است: ويژه نگاري از حيث گسترة موضوعي ـ محتوايي كه وبلاگ بدان مي پردازد، و ويژه نگاري از حيث مخاطب گزيني؛ بدين معنا كه وبلاگ قشر خاصي را مخاطب اصلي خويش قرار داده است. به نظر مي رسد ويژه نگاري (موضوعي و مخاطب گزين) مزايا و معايب خاص خود را دارد. پرداختن عميق به مسائل از مزاياي ويژه نگاري موضوعي است. به تبع آن، از دست دادن گسترة وسيعي از مخاطب، كه به مباحث ديگري علاقه مند است، از معايب آن به شمار مي رود. همين موارد را مي توان براي ويژه نگاري مخاطب گزين مطرح نمود. به نظر مي رسد كه هدف وبلاگ نويس در اين زمينه تعيين كننده است كه چه رويكردي را در انتشار مطالب برمي گزيند.

جدول 2: معيارهاي تخصصي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان

رديف

معيار

توضيحات

1

روزآمدي تقويم ديني

تهية سياهه اي از تاريخ مناسبت هاي مذهبي و تطبيق اين روز ها با پست هاي مرتبط ارسالي در وبلاگ. ميزان روزآمدي مناسبتي درصدي است. از تعداد پست هاي ارسالي مناسبتي به تعداد كل روزهايي كه در آن مناسبت هاي ديني قرار دارد.

2

حجيت وبلاگ

بررسي اسناد آيات و روايات و احكام فقهي در متن هاي منتشرشده در وبلاگ براي اعتبار محتوايي. بررسي مؤلفه هاي هويتي بلاگر (روحاني) مانند سطح و مكان تحصيلات، نام و محل كار و اطلاعات تماس و مواردي از اين دست براي اعتبار صوري

3

كاربردي بودن- خدمات ديني آنلاين

اطلاع رساني، آموزش، شبكه اي شدن و اجراي مناسك ديني آنلاين ازجمله كاركرد هاي دين آنلاين به شمار مي رود. (پرسش و پاسخ هاي فقهي، پاسخ گويي به شبهات و دعوت و بسيج افراد براي انجام امور ديني از مصاديقي است كه كم و بيش در وبلاگ هاي روحانيان اكنون قابل مشاهده است.)

4

ويژه نگاري

1. حيطه بندي موضوعي مطالب: وبلاگ ها دو دسته هستند: وبلاگ هايي با گسترة وسيع موضوعات و وبلاگ هايي كه در يك زمينة خاص مانند مهدويت مطالب خويش را منتشر مي كنند.

2. حيطه بندي مخاطب: برخي وبلاگ ها براي عموم مي نويسند و برخي مخاطب خاص را مورد توجه قرار مي دهند. براي مثال، وبلاگ هايي كه براي نوجوانان ايجاد شده و به مسئلة بلوغ و يا دختران مي پردازد.

ج. الگوي هرم طبقه اي در ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان

الگويي كه براي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي روحانيان ارائه شده مبتني بر معيار هاي عمومي و تخصصي است و «هرم ارزيابي سه سطحي» نام دارد. در اين الگو، هرقدر از قاعدة هرم به سمت رأس آن حركت كنيم، معيارهاي ارزيابي وبلاگ از سطح عمومي به معيارهاي تخصصي تر تبديل مي شود. وبلاگ به عنوان يك سازة ديجيتال، محتوم به پيروي از قاعدة مشترك بين تمامي رسانه هاي ديجيتال است. براي مثال، تعاملي بودن و يا امكان يافته شدن در دنياي بيكران اينترنت ازجمله مسائلي هستند كه بيشتر رسانه هاي ديجيتال با آن مواجهند، بنابراين، معيار هايي عمومي محسوب مي شوند. از سوي ديگر، معيار هايي همچون اعتبار با شكل گيري وبلاگ هاي تخصصي معنا پيدا مي كند. اين دست وبلاگ ها اطلاعاتي را در اختيار مخاطبانشان قرار مي دهند كه محك صحت دربارة آنها اعمال مي شود. اين معيارهاي تخصصي بجز وبلاگ هاي روحانيان در وبلاگ هاي ديگري مانند استادان دانشگاه نيز مورد توجه است. ازاين رو، معيارهاي مزبور معيارهاي تخصصي مشترك محسوب مي شوند و در بدنة هرم قرار مي گيرند. اما گروه ديگري از معيارهاي تخصصي ويژة وبلاگ هاي ديني روحانيان است كه در رأس هرم قرار مي گيرد. پاسخ به سؤالات شرعي، برگزاري مراسم آنلاين ديني، امكان اداي نذر و امكان صدقه برخط مؤلفه هايي هستند كه معيار خدمات كاربردي وبلاگ هاي ديني را مي سنجند. در تصوير (1) الگوي هرم سه سطحي آورده شده است. معيارهاي سطح يك، كه در كف هرم قرار دارند، معيارهاي عام و معيارهاي سطح دوم و سوم معيارهاي تخصصي محسوب مي شوند. معيارهاي سطح دوم معيارهاي تخصصي مشترك و معيارهاي سطح سوم معيارهاي تخصصي، ويژة وبلاگ هاي ديني روحانيان هستند.

بحث و نتيجه گيري

استفاده از وبلاگ به عنوان يكي از مهم ترين رسانه هاي عصر ديجيتال توسط مبلّغان ديني ايران مبتني بر دركي بود كه روحانيان از رشد وبلاگ نويسي در ايران داشتند و بر حضور فعال در وبلاگستان فارسي تلاش مي كردند. توجه به وبلاگ به عنوان يك رسانة مردمي و جوان پسند در ايران، رويكردي ايجابي و روشي خلّاقانه براي تبليغ دين محسوب مي شود، اما افزايش روزافزون كمّي ايجاد وبلاگ توسط طلاب لزوماً به معناي دستيابي به اهداف موردنظر و تبليغ مؤثر نيست. فضاي مجازي ايراني با شمار بالاي وبلاگ هاي فعال، زمان محدود مخاطبان، و سليقه ها و ذائقه هاي متفاوت، تنها بخشي از مشكلاتي هستند كه بلاگرهاي روحاني براي جذب حداكثري مخاطب با آن مواجهند. همين امر موجب مي گردد علاوه بر رشد كمّي وبلاگ ها، به صورت جدي به روش هايي به منظور رشد كيفي آنها نيز توجه شود. با توجه به اينكه وبلاگ هاي ديني روحانيان به طور معمول، به انتشار مطالب مذهبي مي پردازند و اطلاع رساني و آموزش ديني و پاسخ به شبهات و اقداماتي از اين دست را در متن كار خويش قرار مي دهند، بدين روي، مي توان وبلاگ نويسي طلاب را حركتي از سمت وبلاگ نويسي عمومي در ايران به سمت وبلاگ نويسي تخصصي از حيث محتوا و هدف دانست.

هر اندازه كه وبلاگ به عنوان يك رسانه، كاركردي تخصصي داشته باشد لزوم بررسي و ارزيابي نحوة عملكرد آن بيش از پيش احساس مي شود. در اين پژوهش، واحد تحليل وبلاگ هاي ديني روحانيان تعيين شد و هدف از آن، تدوين معيارهايي براي ارزيابي و تحليل و در نهايت، ارائة الگويي كاربردي بود. با توجه به يافته هاي پژوهش، دو دسته معيار عام و خاص براي تدوين الگو در نظر گرفته شد. معيارهاي عام مربوط به ويژگي هاي مشترك بين وبلاگ هاست، و معيار هاي خاص با جنبه هايي از وبلاگ نويسي تخصصي مرتبط است. با بررسي قريب بيست شاخص، به چهار معيار «تعاملي بودن»، «نمايايي»، «خاص بودگي» و «دسترس پذيري» رسيديم. اين معيارهاي چهارگانه ارزيابي عمومي وبلاگ ها را بر عهده دارند. در سطح دوم تحليل، كه مربوط به تحليل و ارزيابي تخصصي وبلاگ هاست، در چهار دسته با عنوان هاي «حجّيت وبلاگ»، «ويژه نگاري»، «روزآمدي تقويم ديني» و «خدمات كاربردي دين برخط»، معيارها تدوين شده است. همچنين معيارهاي تخصصي به دست آمده نيز در دو دسته تقسيم بندي شد. معيارهاي تخصصي مشترك كه بين بيشتر وبلاگ هاي تخصصي قابل استفاده است، و معيارهاي تخصصي ويژه كه مختص وبلاگ هاي ديني روحانيان است. در نهايت، الگوي «هرم سه سطحي» ايجاد گرديد؛ بدين شرح كه هرقدر از قاعده به سمت رأس آن حركت كنيم، معيارهاي ارزيابي وبلاگ هاي ديني روحانيان تخصصي تر مي گردد، قاعدة هرم شامل چهار معيار عام، بدنة آن دو معيار «حجيّت» و «ويژه نگاري»، كه مشخصة مشترك وبلاگ هاي تخصصي است، و در رأس آن نيز «روزآمدي تقويم ديني» و «خدمات دين برخط» قرار گرفت. اين دو معيار مختص وبلاگ هاي ديني روحانيان است. الگوي «هرم سه سطحي» با تغييراتي علاوه بر وبلاگ هاي ديني روحانيان، براي تحليل و ارزيابي وبلاگ هاي عمومي و تخصصي حوزه هاي ديگر نيز كاربردي است. در ارزيابي وبلاگ هاي تخصصي، مانند وبلاگ هاي استادان دانشگاه، علاوه بر معيارهاي سطح يك، از معيارهاي سطح دوم هرم نيز مي توان بهره جست. همچنين اين الگو با تغييراتي اندك، در جشنواره ها و مسابقات وبلاگ نويسي و يا ارزيابي هاي كيفي و كمّي وبلاگ هاي تخصصي نيز قابل استفاده است.

منابع

بهبودي ، ليلا (1389)، واكاوي جنبش هاي نوين ديني در فضاي مجازي ايراني، پايان­نامه كارشناسي ارشد علوم اجتماعي، تهران، دانشگاه تهران.

پاكدامن نائيني، مريم (1389)، ارزيابي و رتبه­ بندي وبلاگ هاي كتاب­داران، پايان­نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع رساني، تهران، دانشگاه الزهرا.

تيشه­يار، ماندانا و زهرا پازوكي­زاده، «وب نويسي و عرصه عمومي در ايران» (تابستان 1389)، رسانه، ش2، ص 111- 126.

خلجي، مهدي (1384)، قم پايتخت كامپيوتري ايران، در: .www.bbc.co.uk/persian/iran/story

ستوده، هاجر و همكاران، «ارزيابي وبلاگ هاي كتاب­داري و اطلاع­رساني ايراني معيارهاي اعتبار» (تابستان و پاييز1387)، اطلاع شناسي، ش 20 و 21 ، ص7-20.

شجاعي، شبنم (1390)، تحليل جامعه شناختي محتواي وبلاگ هاي ديني، پايان­نامه كارشناسي ارشد علوم اجتماعي، اراك، دانشگاه آزاد اسلامي تفرش.

ضيايي­پور، حميد (1386) دنياي سايبر در خدمت دين، در: www.reporter.ir/archives

عاملي، سعيدرضا، «وبلاگ؛ خانه هويت و تجسم شخصيت»(1385)، همشهري آنلاين، در: www.hamshahrionline.ir/News

فرقاني، محمد و كاظم معتمدنژاد (1382)، درآمدي بر ارتباطات سنتي در ايران، تهران، مركز تحقيقات و مطالعات رسانه ها.

كاشفي، اميد و همكاران (1389)، ارزيابي و رتبه­بندي وبگاه ها، تهران، دبيرخانة شوراي عالي اطلاع­رساني.

كانتوني، لورنزو و استفانو تارديني (1391)، اينترنت، ترجمة گروه مترجمان، تهران، اميركبير.

كرمي، طاهره و همكاران، «بررسي وبلاگ­هاي كتاب­داري و اطلاع­رساني انگليسي» (تابستان 1389)، علوم و فناوري اطلاعات، ش 4، ص 635-657.

مبيني،  مجيد (1390)، تحليل ارتباط­شناختي وبلاگ هاي روحانيون، پايان­نامه كارشناسي ارشد تبليغ و ارتباطات فرهنگي،  قم، دانشگاه باقرالعلوم (ع).

مسعودي، اميدعلي (1390)، تحليل محتواي وبلاگ هاي ديني، تهران، پژوهشكده فرهنگ و هنر و ارتباطات.

منتظرقائم، مهدي (1381)، دموكراسي و حكومت الكترونيك: سياست و حكومت در عصر تكنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطي، تهران، نامه علوم اجتماعي.

مولانا، سيدحميد، « وبلاگ، منبر ديجيتال؟! آري يا خير» (زمستان1384)، ره آورد نور،  ش13، ص64 – 65.

نجمي، احمد، «نگاهي به چالش هاي وبلاگ نويسي طلاب»(زمستان 1383)، ره آورد نور، ش 9، ص54-55.

Dowson,Loren &Cowan,Douglas. (2004). ‘ Religion online’ : finding faith on the internet.routledge.

Hackett, Rosalind I. J.,(2009),Religion and the Internet, http://www.sagepublications.com

Hackett, Rosalind I. J.,(2009),Religion and the Internet, http://www.sagepublications.com

Karafloka,Anastasia(2002). ‘Rligious Discourse and  cyberspace’ , Rligion No ,32,Elsevier science Ltd,P279-291

Quiggin, J. (2006), ‘Blogs, wikis and creative innovation’,International Journal of Cultural Studies,9(4), P481-496

Simmons, Erin (June 2005), ‘The Impact of the Weblog: A Case Study of the United States and Iran ’, Senior thesis presented in the Political Science Department at the Undergraduate Colleges of the Ohio State University.

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.